Το κόκκινο είναι ίσως το πρώτο χρώμα που αναγνώρισε η ανθρώπινη συνείδηση. Στα σπήλαια του Lascaux και της Αλταμίρα, οι παλαιολιθικοί ζωγράφοι άλειφαν τοιχογραφίες με ώχρα και αιματίτη ,ορυκτά που απέδιδαν βαθιές κόκκινες αποχρώσεις. Δεν ήταν αισθητική επιλογή, ήταν μαγεία, ζωή, αίμα.
Στην αρχαία Αίγυπτο, το κόκκινο ήταν χρώμα αμφίσημο: ο θεός Set, ενσάρκωση χάους, ήταν κόκκινος, αλλά κόκκινη ήταν και η δύναμη του ήλιου. Στη Ρώμη, ο φοίνικας χιτώνας των στρατηγών — το triumphator — ήταν βαθυκόκκινος, βαμμένος με murex, το σαλιγκάρι της Μεσογείου. Η πορφύρα κόστιζε βάρος σε χρυσό: η απόκτησή της σήμαινε εξουσία και κυριαρχία.
Στον Μεσαίωνα, το κόκκινο μοιράζεται ανάμεσα στην Εκκλησία — χρώμα των μαρτύρων, του Αγίου Πνεύματος, του Πάθους Χριστού — και στο Σατανά. Οι πάπες ντύνονται στα κόκκινα, οι δήμιοι επίσης. Ο μεσαιωνικός άνθρωπος βλέπει στο κόκκινο τον αδιαίρετο κόσμο: τη θεία χάρη και την αμαρτία, το ιερό και το βέβηλο.
Με την Αναγέννηση, το κόκκινο γίνεται χρώμα του πάθους και της τέχνης: ο Τιτσιάνο και ο Βελάσκεθ το χρησιμοποιούν ως ψυχολογικό φορτίο στα πορτρέτα τους. Στους νεότερους χρόνους, το κόκκινο υιοθετείται από το εργατικό κίνημα -η κόκκινη σημαία της επανάστασης- και στον 20ό αιώνα, από τους ολοκληρωτισμούς, γίνεται χρώμα τρόμου και ιδεολογίας.
Στη λογοτεχνία, το κόκκινο είναι ο κώδικας της αμαρτίας, του πάθους και της εξιλέωσης. Θα αναναφερθώ μόνο σε τέσσερα έργα διάσημων συγγραφέων :
Κανείς δεν το ενσάρκωσε πιο δυναμικά από τον Nathaniel Hawthorne στο μυθιστόρημά του «Το Αλικο Γράμμα(The Scarlet Letter)»(Εκδ.Μεταίχμιο,2015).
Στον Ντοστογιέφσκι, το κόκκινο αίμα του «Εγκλήματος και Τιμωρίας» ρέει δίπλα στην υπαρξιακή αγωνία: το αίμα της γριάς τοκογλύφου είναι ταυτόχρονα το αίμα της συνείδησης του Ρασκόλνικοφ.
Στην «Πανούκλα» του Καμύ , το κόκκινο αίμα της ασθένειας γίνεται μεταφορά της κοινής ανθρώπινης μοίρας.
Στην ελληνική πεζογραφία, ο Νίκος Καζαντζάκης φορτίζει το κόκκινο με μυστικιστικές και επαναστατικές αξίες: στο «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», το αίμα του αθώου είναι κόκκινο σαν παπαρούνα, σαν αδικία, σαν ελπίδα.«Ξάπλωσε ο Ήλιος κατάχαμα στο αίμα, σα λαβωμένος αρχαγγέλος, και τα φτερά του φλόγισαν τον κόσμο»,γράφει εκεί ο Νίκος Καζαντζάκης.
Γ. Ποίηση —Η Αιματοβαμμένη Λυρική Παλέτα
Το κόκκινο είναι το πρώτο χρώμα που "ονόμασε" ο άνθρωπος μετά το λευκό και το μαύρο, και η ποίηση, ως η αρχαιότερη μορφή πνευματικής έκφρασης, το έχει καταστήσει το πιο πολυδιάστατο σύμβολό της. Δεν πρόκειται απλώς για μια οπτική καταγραφή, αλλά για μια παγκόσμια γλώσσα που ενώνει την ανατολή με τη δύση, το παρελθόν με το παρόν.
(α) Το Κόκκινο ως Αρχέγονη Ζωή και Πάθος
Στην παγκόσμια ποίηση, το κόκκινο είναι η αυτονόητη μεταφορά για την καρδιά και την επιθυμία. Από τη Σαπφώ και τα "ρόδινα μπράτσα" της αυγής, μέχρι τον Robert Burns που παρομοιάζει την αγάπη του με ένα "κατακόκκινο, ανοιξιάτικο τριαντάφυλλο", το χρώμα αυτό ταυτίζεται με τη ζωτική ορμή.
Στον Pablo Neruda, το κόκκινο είναι η φωτιά των στοιχειών της φύσης, ενώ στον Byron και τους Ρομαντικούς, είναι το χρώμα του αναμμένου μάγουλου και της έξαψης. Στην ελληνική λυρική παράδοση, ο Κωστής Παλαμάς χρησιμοποιεί τις πορφυρές αποχρώσεις για να περιγράψει το μεγαλείο της ομορφιάς, ενώ ο Άγγελος Σικελιανός προσδίδει στο κόκκινο μια ιερότητα, συνδέοντάς το με τη διονυσιακή λατρεία και τη δύναμη του αίματος που κυλά στις φλέβες της γης.
(β) Η Πολιτική και Ιστορική Φόρτιση
Το κόκκινο υπήρξε το χρώμα-σύμβολο των κοινωνικών ανατροπών του 20ού αιώνα. Εδώ, η ελληνική και η παγκόσμια ποίηση συναντιούνται στους δρόμους της διεκδίκησης.
-Ο Γιάννης Ρίτσος και ο Τάσος Λειβαδίτης "βάφουν" τους στίχους του με το κόκκινο των λαϊκών αγώνων και των χαμένων συντρόφων.
-Ο Brecht και ο Mayakovsky χρησιμοποιούν το χρώμα ως σημαία και ως κάλεσμα για μια νέα αυγή.
-Ο Νικηφόρος Βρεττάκος μιλά για το αίμα που γίνεται φως, μετατρέποντας την πολιτική θυσία σε πανανθρώπινη αγάπη.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το κόκκινο παύει να είναι αισθητικό στοιχείο και γίνεται ηθική επιλογή. Είναι το χρώμα που "λεκιάζει" την ιστορία αλλά και την καθαίρει.
(γ) Το Κόκκινο της Φύσης και του Συμβολισμού
Η φύση στην ποίηση συχνά "αιμορραγεί" χρώμα. Οι "παπαρούνες" είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: από τον Οδυσσέα Ελύτη που τις βλέπει ως σπίθες της ελληνικής γης, μέχρι τον Paul Celan -έναν από τους σημαντικότερες εκπροσώπους της γερμανόφωνης λογοτεχνίας της εποχής μετά τον ΒΠΠ -που τις συνδέει με τη μνήμη και τη λήθη.
Στον Baudelaire και τον Rimbaud, το κόκκινο συναντάται στις "πορφύρες" και τα εξωτικά τοπία, συμβολίζοντας την υπερβολή και την παραίτηση από το γκρίζο της αστικής ζωής. Ο Μίλτος Σαχτούρης χρησιμοποιεί το κόκκινο με έναν τρόπο σχεδόν υπερρεαλιστικό και εφιαλτικό — κόκκινα σύννεφα, κόκκινα δέντρα — για να εκφράσει το τραύμα του πολέμου και την εσωτερική αγωνία. Αντίστοιχα, ο Νίκος Εγγονόπουλος το εντάσσει στους πίνακες-ποιήματά του ως στοιχείο έντασης που σπάει τη μονοτονία του κόσμου.
(δ) Η Υπαρξιακή και Μεταφυσική Διάσταση
Πέρα από τον έρωτα και την πολιτική, το κόκκινο συμβολίζει το όριο της ύπαρξης.
-Για την Emily Dickinson, το κόκκινο είναι η "φλέβα" της φύσης που πάλλεται κρυφά.
-Στον T.S. Eliot, το χρώμα εμφανίζεται στις σκιές και στους "κόκκινους βράχους" της ερήμου, υποδηλώνοντας μια πνευματική δίψα.
-Ο Γιώργος Σεφέρης χρησιμοποιεί συχνά το κόκκινο με φειδώ, αλλά όταν το κάνει — όπως στο "κόκκινο που πέφτει" — αναφέρεται στην τραγικότητα της μοίρας και στη φθορά που παραμονεύει.
-Ο Dylan Thomas μιλά για τη "φωτιά" που τρέχει μέσα στο πράσινο αίμα των δέντρων, ενώ ο Kahlil Gibran το ταυτίζει με το πάθος της δημιουργίας.
(δ) Συμπερασματικές Σκέψεις
Το κόκκινο στην ποίηση, από τον Όμηρο και το "οίνοπα πόντο" (το χρώμα του κρασιού στη θάλασσα) μέχρι τους σύγχρονους πειραματικούς ποιητές, παραμένει το πιο ειλικρινές χρώμα. Είναι το χρώμα που δεν μπορεί να κρυφτεί.
Είτε εκφράζει την τρυφερότητα ενός ρόδου στον William Blake, είτε την οργή ενός επαναστάτη στον Νίκο Καββαδία που βλέπει το ηλιοβασίλεμα σαν μια πληγή στον ορίζοντα, το κόκκινο είναι η ίδια η ουσία της ποιητικής πράξης: μια συνεχής υπενθύμιση ότι είμαστε ζωντανοί, ότι πονούμε, ότι ερωτευόμαστε και ότι ελπίζουμε. Είναι η υπογραφή της ζωής πάνω στο λευκό χαρτί της αιωνιότητας.
(ε) Η Πολιτική και Κοινωνική Διάσταση του Χρώματος
Δεν μπορούμε να αναλύσουμε το κόκκινο στην ποίηση του 20ού αιώνα χωρίς να αναφερθούμε στη συμβολική του σημασία ως χρώμα της εξέγερσης. Από τον Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, που έντυσε τις λέξεις του στα κόκκινα για να υμνήσει την επανάσταση, μέχρι τους Έλληνες ποιητές της Αντίστασης, το κόκκινο έγινε το χρώμα της ελπίδας. Είναι η "κόκκινη σημαία" που κυματίζει πάνω από τα ερείπια, ένας φάρος που υπόσχεται τη δικαιοσύνη, αλλά ταυτόχρονα υπενθυμίζει το τίμημα που καταβλήθηκε σε αίμα.
(στ) Το Σύμβολο του Τριαντάφυλλου: Η Παγκόσμια Σύγκλιση
Αν υπάρχει ένα σημείο όπου όλες οι γλώσσες και όλες οι εποχές ταυτίζονται, αυτό είναι το κόκκινο τριαντάφυλλο.
(i) Ως Έρωτας: Από τον Robert Burns ("My love is like a red, red rose") μέχρι τον Σαίξπηρ.
(ii) Ως Πόνος: Η σύνδεση του κόκκινου πετάλου με την πληγή.
(iii) Ως Μεταφυσική: Στον Δάντη, το κόκκινο τριαντάφυλλο είναι η τελική μορφή της θείας αγάπης στον Παράδεισο.
Στην ελληνική μεταπολεμική ποίηση, ο Μίλτος Σαχτούρης ανατρέπει αυτό το σύμβολο, παρουσιάζοντας συχνά "ματωμένα τριαντάφυλλα" σε έναν κόσμο εφιαλτικό, δείχνοντας πώς το κόκκινο μπορεί να μετατραπεί από σύμβολο ομορφιάς σε σύμβολο τραύματος.
Τελικά, το κόκκινο χρώμα στην ποίηση λειτουργεί ως μια γέφυρα μεταξύ των αισθήσεων και των ιδεών. Δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Είτε πρόκειται για το κόκκινο του κρασιού που γιορτάζει τη ζωή, είτε για το κόκκινο της πληγής που θρηνεί την απώλεια, παραμένει το πιο "ζωντανό" εργαλείο στη φαρέτρα του δημιουργού. Μας υπενθυμίζει ότι η μεγάλη ποίηση, όπως και η πραγματική ζωή, απαιτεί το θάρρος να αντικρίσεις το χρώμα της φωτιάς χωρίς να κλείσεις τα μάτια.
"Το κόκκινο είναι το πρώτο χρώμα της άνοιξης, το τελευταίο του φθινοπώρου και το μόνιμο χρώμα της ανθρώπινης καρδιάς."
Δ. Ψυχολογία - Το Κόκκινο στο Νου
Η ψυχολογία του χρώματος έχει αναδείξει το κόκκινο ως το χρώμα με τις ισχυρότερες φυσιολογικές επιπτώσεις στον άνθρωπο. Μελέτες δείχνουν ότι η έκθεση στο κόκκινο αυξάνει τον καρδιακό ρυθμό, επιταχύνει την αναπνοή και ενεργοποιεί το συμπαθητικό νευρικό σύστημα , την αντίδραση «μάχης ή φυγής».
Ο Carl Jung, στο έργο του για τη συμβολολογία, ταύτισε το κόκκινο με τη «σκιά» ,εκείνο το βαθύ, απωθημένο μέρος της ψυχής που ενέχει επιθετικότητα, ορμή, πρωτόγονη δύναμη. Στο «Κόκκινο Βιβλίο» (Liber Novus), ο ίδιος ο Jung το χρησιμοποιεί μέσα σε εικόνες και κείμενα που εξερευνούν τον κάτω κόσμο της ψυχής.
Ο χρωματολόγος Faber Birren παρατήρησε ότι σε περιβάλλοντα βαμμένα κόκκινα, οι άνθρωποι υπερεκτιμούν τον χρόνο , τα λεπτά φαίνονται ώρες. Αυτό εξηγεί γιατί καζίνο και εστιατόρια fast food χρησιμοποιούν κόκκινα χρώματα: ενεργοποιούν, επιταχύνουν, φέρνουν ανησυχία που οδηγεί σε απόφαση.
( Βλέπε και εδώ : https://agenda.anfarmag.org.br/ta-khromata-ton-dunamite-kai-e-psukhologia-tous/)
Ο Max Lüscher, Ελβετός ψυχολόγος, παρουσίασε το 1947 στο Παγκόσμιο Συνέδριο Ψυχολογίας την ιδέα ότι η αντίδραση στα χρώματα μπορεί να αποκαλύψει την ψυχοφυσιολογική κατάσταση ενός ατόμου.
Στη θεωρία του Luscher, το κόκκινο αντιστοιχεί στην «ενεργό βούληση», στην επιθυμία για επιτυχία και κατάκτηση. Η απόρριψη του κόκκινου υποδηλώνει εξάντληση, παραίτηση. Αντίθετα, η υπερβολική έλξη προς αυτό μπορεί να δηλώνει ανεξέλεγκτη παρορμητικότητα.( Βλέπε εδώ https://www.notospress.gr/life/story/124492/psyxologiko-test-xromatisto-koumpi-kalyteri-zoi?fbclid=IwY2xjawQ4SCBleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETBDeEU5TFZFMHFtU1lwcUI5c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhjaMRfVLyVnMUO-SUkX353dXCGFuboBWTG0i5ckc8TSjSMOA0EwTc06THfK_aem_SvEY8tTXEMwQSiq5tz1Nqw#goog_rewarded)
Ε. Κοινωνιολογία — Το Κόκκινο ως Εξουσία και Αντίσταση
Το κόκκινο είναι το πιο πολιτικό χρώμα. Η ιστορία του 19ου και 20ού αιώνα είναι αδύνατο να γραφεί χωρίς αυτό. Η κόκκινη σημαία εμφανίστηκε κατά τη Γαλλική Επανάσταση από ως σύμβολο εξέγερσης το εργατικό κίνημα την μετατρέπει σε σύμβολο αλληλεγγύης.
Η Παρισινή Κομμούνα (1871), η Ρωσική Επανάσταση (1917), ο Ισπανικός Εμφύλιος ,παντού το κόκκινο είναι η σημαία της εξέγερσης.
Σήμερα, το κόκκινο εξακολουθεί να «χωρίζει» πολιτικά , στις ΗΠΑ οι «κόκκινες» πολιτείες είναι συντηρητικές, στην Ευρώπη το κόκκινο παραμένει χρώμα αριστεράς. Η σημειολογική αντιστροφή αποκαλύπτει πόσο το νόημα ενός χρώματος είναι πολιτισμικά κατασκευασμένο.
Στη διαφήμιση και τον καταναλωτισμό, το κόκκινο είναι το χρώμα της επείγουσας ανάγκης — «ΕΚΠΤΩΣΕΙΣ» πάντα σε κόκκινο φόντο. Η Coca-Cola έχτισε αυτοκρατορία πάνω στο κόκκινο, μεταφέροντας στον καταναλωτή αίσθηση ενέργειας, νιότης, χαράς.
ΣΤ. Θρησκεία και Μυθολογία — Το Κόκκινο ως Ιερό
Στη χριστιανική θεολογία, το κόκκινο είναι το χρώμα του αίματος του Χριστού — σωτηρία και θυσία. Οι επίσκοποι και καρδινάλιοι φοράνε κόκκινα άμφια την Πεντηκοστή, σύμβολο του Αγίου Πνεύματος που κατεβαίνει «εν είδει πυρίνων γλωσσών».
Στον ινδουισμό, το κόκκινο είναι χρώμα της θεάς Durga, της αυγής και της γαμήλιας τελετής. Η νύφη φοράει κόκκινο sari , χρώμα γονιμότητας, αγάπης, καλής τύχης. Στην Κίνα, το κόκκινο είναι το χρώμα της ευτυχίας και της εορτής: τα κόκκινα φανάρια του Νέου Έτους εκδιώκουν το κακό πνεύμα Nian.
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, το κόκκινο σχετίζεται με τον Άρη (θεός του πολέμου), με τη ρώμη, αλλά και με την Αφροδίτη: τα κόκκινα τριαντάφυλλα βάφτηκαν με το αίμα της, όταν πλήγωσε τα πόδια της στα αγκάθια, σπεύδοντας να σώσει τον Άδωνη.
Ζ. Εικαστικές Τέχνες — Το Κόκκινο στη Ζωγραφική
Ο Mark Rothko αφιέρωσε δεκαετίες στο κόκκινο. Τα «Κόκκινα» του (1958–1959, Seagram Murals) είναι μνημεία συναισθήματος χωρίς μορφή: επιφάνειες βαθέος κόκκινου που «αναπνέουν» και προκαλούν στον θεατή αίσθηση κινδύνου και ιερότητας ταυτόχρονα. Ο ίδιος ο Rothko είπε: «Ενδιαφέρομαι να εκφράσω ανθρώπινα αισθήματα : τραγωδία,έκσταση,καταστροφή κ.α.
Ο Wassily Kandinsky στο «Για το Πνευματικό στην Τέχνη» (Εκδ. Νεφέλη,1981) αναλύει το κόκκινο ως «θερμό» χρώμα με εσωτερικό κτύπο σαν τύμπανο: δυνατό, ακατανίκητο, αρσενικό. Το αντιπαραθέτει με το μπλε — θηλυκό, ουράνιο, ψυχρό.
Ο Frida Kahlo χρησιμοποιεί κόκκινο αίμα στα αυτοπορτρέτα της όχι ως τρόμο αλλά ως αλήθεια: πόνος, σεξουαλικότητα, ταυτότητα, πατρίδα. Στο «Τα Δύο Φρίντα» (1939), οι δύο καρδιές — η μία ανοιχτή, αιμορραγούσα, η άλλη κλειστή — αφηγούνται διαζύγιο και ακεραιότητα.
Η. Γλωσσολογία - Το Κόκκινο στη Γλώσσα
Ο Brent Berlin ανθρωπολόγος ειδικός στην εθνοβιολογία και ο Paul Kay διακεκριμένος γλωσσολόγος του Berkelay στο «Βασικοί Οροι των Χρωμάτων » [Βλέπε :Δήμητρα Σαρακιώτη,Οι Βασικοί Οροι των Χρωμάτων στην Ελληνική https://www.researchgate.net/publication/329273421_Oi_basikoi_oroi_ton_chromaton_sten_Ellenike] έδειξαν ότι το κόκκινο είναι το πρώτο χρωματικό λεξιλόγιο που αναπτύσσει κάθε γλώσσα μετά το λευκό και μαύρο. Αυτό υποδηλώνει εξελικτική σπουδαιότητα: αίμα, ώριμα φρούτα, φωτιά.
Στα ελληνικά, το λεξιλόγιο του κόκκινου είναι πλούσιο: κόκκινο, ερυθρό, πορφυρό, κερμέζι, άλικο, σκαρλάτο ,μπουκασί , κάθε λέξη φέρει διαφορετική ιστορία και φόρτο. «Πορφυρό» θυμίζει βυζαντινή αυτοκρατορία, «άλικο» θυμίζει λαϊκό τραγούδι και φόρεμα νύφης, «ερυθρό» είναι επίσημο, ιατρικό, χαρτογραφικό.
Στις λαϊκές παροιμίες, το κόκκινο ενέχει πάντα κάτι διττό: «Κόκκινος ουρανός το βράδυ — καλοκαιρία αύριο» (ναυτικό ρητό), αλλά «κόκκινος ουρανός το πρωί - φουρτούνα». Το ίδιο χρώμα, ο ίδιος ουρανός, δύο διαφορετικά μηνύματα - ανάλογα με τη συνάφεια.
Θ. Φιλοσοφία - Το Κόκκινο ως Απορία
Η φιλοσοφία τέθηκε κι αυτή μπροστά στο κόκκινο. Το λεγόμενο «qualia problem» — η υποκειμενική εμπειρία του χρώματος — συχνά ξεκινά με το ερώτημα: «Τι σημαίνει να βλέπεις κόκκινο;» Βλέπουμε όλοι το ίδιο χρώμα; Η εμπειρία μου του κόκκινου ταυτίζεται με τη δική σου; Το “qualia problem” είναι ένα από τα κεντρικότερα και πιο δύσκολα προβλήματα στη σύγχρονη φιλοσοφία του νου: αφορά το πώς και γιατί έχουμε υποκειμενικές εμπειρίες - το “τι σημαίνει να είναι κάτι για εμάς”, κάτι που δεν εξηγείται εύκολα από τις φυσικές διεργασίες του εγκεφάλου. Τα qualia είναι οι ποιοτικές, υποκειμενικές όψεις της εμπειρίας:το “κόκκινο” όπως το βλέπεις, η γεύση του κρασιού, ο πόνος, η μυρωδιά του γιασεμιού, η αίσθηση του ήλιου στο δέρμα.Δεν είναι απλώς πληροφορίες , είναι το πώς βιώνονται.
Η σύγχρονη διατύπωσή του συνδέεται άμεσα με το “hard problem of consciousness” του David Chalmers.Το hard problem of consciousness είναι το φιλοσοφικό πρόβλημα που λέει ότι, ακόμη κι αν εξηγήσουμε τέλεια πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος —οι νευρώνες, τα κυκλώματα, οι υπολογισμοί— δεν εξηγούμε καθόλου γιατί αυτές οι λειτουργίες συνοδεύονται από υποκειμενική εμπειρία, από το “πώς είναι να νιώθεις”, να βλέπεις χρώματα, να πονάς, να θυμάσαι, να συγκινείσαι.
Με άλλα λόγια:το δύσκολο πρόβλημα είναι η απόσταση ανάμεσα στη φυσική λειτουργία και στο βίωμα.Πώς από ηλεκτρικά σήματα προκύπτει το κόκκινο, ο πόνος, η γεύση, η μουσική ως εμπειρία;Γιατί δεν είμαστε απλώς βιολογικά ρομπότ χωρίς εσωτερικό κόσμο;Το χάσμα —το ότι η υποκειμενικότητα δεν “προκύπτει” προφανώς από την ύλη— είναι αυτό που ο Chalmers ονομάζει hard problem.
Ο Wittgenstein στις «Παρατηρήσεις για τα Χρώματα» (Εκδ.Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,2020) ,αναρωτιέται αν υπάρχει «αγνό κόκκινο» — ένα κόκκινο χωρίς σκιά κίτρινου ή μπλε — και καταλήγει ότι τα χρώματα δεν είναι απλώς φυσικά φαινόμενα αλλά «μορφές ζωής», πλεγμένα στις πρακτικές μας.
Ο Merleau-Ponty, στη «Φαινομενολογία της Αντίληψης»,(Εκδ.Νήσος,2016) περιγράφει το κόκκινο ως εμπειρία που δεν ανήκει ούτε αμιγώς στο αντικείμενο ούτε αμιγώς στο υποκείμενο ,αλλά πηγάζει από τη σχέση ανάμεσά τους, από τη «διαμεσολάβηση» της σάρκας.
Ι. Επίλογος - Το Χρώμα που Δεν Ησυχάζει
Το κόκκινο δεν ησυχάζει. Δεν κάθεται σιωπηλό στο περιθώριο, δεν περιμένει. Εισβάλλει, ζητά, απαιτεί απάντηση. Από τις σπηλιές της προϊστορίας ως τις οθόνες του σήμερα, από τα άμφια των παπώνν ως τις σημαίες των επαναστατών, από τα χείλη που φιλάνε ως τα χείλη που φωνάζουν , το κόκκινο είναι το χρώμα της παρουσίας.
Ίσως γι' αυτό ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, στην εξορία, στη Μακρόνησο, έγραφε με ό,τι είχε: και αν δεν είχε μελάνι, έγραφε με αίμα. Το κόκκινο, τελικά, είναι ό,τι αφήνουμε πίσω μας όταν έχουμε πει ό,τι πιο αληθινό μπορέσαμε να πούμε.
"Κόκκινη αυγή - αρχίζω να ζω. / Κόκκινο αίμα - αρχίζω να πεθαίνω. / Ίδια πράγματα." - Γιάννης Ρίτσος(Επαναλήψεις, Κιγκλίδωμα, Πέτρες» (εκδόσεις Κέδρος,1982).
Με αυτό το λιτό σχήμα, ο ποιητής αποδίδει την τραγική ενότητα της ζωής και του θανάτου, της ελπίδας και της θυσίας, μέσα στις σκληρές συνθήκες του εγκλεισμού. Το «κόκκινο» λειτουργεί ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη γέννηση (φως) και το τέλος (πόνος), καταργώντας τις αποστάσεις ανάμεσά τους.
Ο Max Lüscher, Ελβετός ψυχολόγος, παρουσίασε το 1947 στο Παγκόσμιο Συνέδριο Ψυχολογίας την ιδέα ότι η αντίδραση στα χρώματα μπορεί να αποκαλύψει την ψυχοφυσιολογική κατάσταση ενός ατόμου.
Στη θεωρία του Luscher, το κόκκινο αντιστοιχεί στην «ενεργό βούληση», στην επιθυμία για επιτυχία και κατάκτηση. Η απόρριψη του κόκκινου υποδηλώνει εξάντληση, παραίτηση. Αντίθετα, η υπερβολική έλξη προς αυτό μπορεί να δηλώνει ανεξέλεγκτη παρορμητικότητα.( Βλέπε εδώ https://www.notospress.gr/life/story/124492/psyxologiko-test-xromatisto-koumpi-kalyteri-zoi?fbclid=IwY2xjawQ4SCBleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETBDeEU5TFZFMHFtU1lwcUI5c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHhjaMRfVLyVnMUO-SUkX353dXCGFuboBWTG0i5ckc8TSjSMOA0EwTc06THfK_aem_SvEY8tTXEMwQSiq5tz1Nqw#goog_rewarded)
Ε. Κοινωνιολογία — Το Κόκκινο ως Εξουσία και Αντίσταση
Το κόκκινο είναι το πιο πολιτικό χρώμα. Η ιστορία του 19ου και 20ού αιώνα είναι αδύνατο να γραφεί χωρίς αυτό. Η κόκκινη σημαία εμφανίστηκε κατά τη Γαλλική Επανάσταση από ως σύμβολο εξέγερσης το εργατικό κίνημα την μετατρέπει σε σύμβολο αλληλεγγύης.
Η Παρισινή Κομμούνα (1871), η Ρωσική Επανάσταση (1917), ο Ισπανικός Εμφύλιος ,παντού το κόκκινο είναι η σημαία της εξέγερσης.
Σήμερα, το κόκκινο εξακολουθεί να «χωρίζει» πολιτικά , στις ΗΠΑ οι «κόκκινες» πολιτείες είναι συντηρητικές, στην Ευρώπη το κόκκινο παραμένει χρώμα αριστεράς. Η σημειολογική αντιστροφή αποκαλύπτει πόσο το νόημα ενός χρώματος είναι πολιτισμικά κατασκευασμένο.
Στη διαφήμιση και τον καταναλωτισμό, το κόκκινο είναι το χρώμα της επείγουσας ανάγκης — «ΕΚΠΤΩΣΕΙΣ» πάντα σε κόκκινο φόντο. Η Coca-Cola έχτισε αυτοκρατορία πάνω στο κόκκινο, μεταφέροντας στον καταναλωτή αίσθηση ενέργειας, νιότης, χαράς.
ΣΤ. Θρησκεία και Μυθολογία — Το Κόκκινο ως Ιερό
Στη χριστιανική θεολογία, το κόκκινο είναι το χρώμα του αίματος του Χριστού — σωτηρία και θυσία. Οι επίσκοποι και καρδινάλιοι φοράνε κόκκινα άμφια την Πεντηκοστή, σύμβολο του Αγίου Πνεύματος που κατεβαίνει «εν είδει πυρίνων γλωσσών».
Στον ινδουισμό, το κόκκινο είναι χρώμα της θεάς Durga, της αυγής και της γαμήλιας τελετής. Η νύφη φοράει κόκκινο sari , χρώμα γονιμότητας, αγάπης, καλής τύχης. Στην Κίνα, το κόκκινο είναι το χρώμα της ευτυχίας και της εορτής: τα κόκκινα φανάρια του Νέου Έτους εκδιώκουν το κακό πνεύμα Nian.
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, το κόκκινο σχετίζεται με τον Άρη (θεός του πολέμου), με τη ρώμη, αλλά και με την Αφροδίτη: τα κόκκινα τριαντάφυλλα βάφτηκαν με το αίμα της, όταν πλήγωσε τα πόδια της στα αγκάθια, σπεύδοντας να σώσει τον Άδωνη.
Ζ. Εικαστικές Τέχνες — Το Κόκκινο στη Ζωγραφική
Ο Mark Rothko αφιέρωσε δεκαετίες στο κόκκινο. Τα «Κόκκινα» του (1958–1959, Seagram Murals) είναι μνημεία συναισθήματος χωρίς μορφή: επιφάνειες βαθέος κόκκινου που «αναπνέουν» και προκαλούν στον θεατή αίσθηση κινδύνου και ιερότητας ταυτόχρονα. Ο ίδιος ο Rothko είπε: «Ενδιαφέρομαι να εκφράσω ανθρώπινα αισθήματα : τραγωδία,έκσταση,καταστροφή κ.α.
Ο Wassily Kandinsky στο «Για το Πνευματικό στην Τέχνη» (Εκδ. Νεφέλη,1981) αναλύει το κόκκινο ως «θερμό» χρώμα με εσωτερικό κτύπο σαν τύμπανο: δυνατό, ακατανίκητο, αρσενικό. Το αντιπαραθέτει με το μπλε — θηλυκό, ουράνιο, ψυχρό.
Ο Frida Kahlo χρησιμοποιεί κόκκινο αίμα στα αυτοπορτρέτα της όχι ως τρόμο αλλά ως αλήθεια: πόνος, σεξουαλικότητα, ταυτότητα, πατρίδα. Στο «Τα Δύο Φρίντα» (1939), οι δύο καρδιές — η μία ανοιχτή, αιμορραγούσα, η άλλη κλειστή — αφηγούνται διαζύγιο και ακεραιότητα.
Η. Γλωσσολογία - Το Κόκκινο στη Γλώσσα
Ο Brent Berlin ανθρωπολόγος ειδικός στην εθνοβιολογία και ο Paul Kay διακεκριμένος γλωσσολόγος του Berkelay στο «Βασικοί Οροι των Χρωμάτων » [Βλέπε :Δήμητρα Σαρακιώτη,Οι Βασικοί Οροι των Χρωμάτων στην Ελληνική https://www.researchgate.net/publication/329273421_Oi_basikoi_oroi_ton_chromaton_sten_Ellenike] έδειξαν ότι το κόκκινο είναι το πρώτο χρωματικό λεξιλόγιο που αναπτύσσει κάθε γλώσσα μετά το λευκό και μαύρο. Αυτό υποδηλώνει εξελικτική σπουδαιότητα: αίμα, ώριμα φρούτα, φωτιά.
Στα ελληνικά, το λεξιλόγιο του κόκκινου είναι πλούσιο: κόκκινο, ερυθρό, πορφυρό, κερμέζι, άλικο, σκαρλάτο ,μπουκασί , κάθε λέξη φέρει διαφορετική ιστορία και φόρτο. «Πορφυρό» θυμίζει βυζαντινή αυτοκρατορία, «άλικο» θυμίζει λαϊκό τραγούδι και φόρεμα νύφης, «ερυθρό» είναι επίσημο, ιατρικό, χαρτογραφικό.
Στις λαϊκές παροιμίες, το κόκκινο ενέχει πάντα κάτι διττό: «Κόκκινος ουρανός το βράδυ — καλοκαιρία αύριο» (ναυτικό ρητό), αλλά «κόκκινος ουρανός το πρωί - φουρτούνα». Το ίδιο χρώμα, ο ίδιος ουρανός, δύο διαφορετικά μηνύματα - ανάλογα με τη συνάφεια.
Θ. Φιλοσοφία - Το Κόκκινο ως Απορία
Η φιλοσοφία τέθηκε κι αυτή μπροστά στο κόκκινο. Το λεγόμενο «qualia problem» — η υποκειμενική εμπειρία του χρώματος — συχνά ξεκινά με το ερώτημα: «Τι σημαίνει να βλέπεις κόκκινο;» Βλέπουμε όλοι το ίδιο χρώμα; Η εμπειρία μου του κόκκινου ταυτίζεται με τη δική σου; Το “qualia problem” είναι ένα από τα κεντρικότερα και πιο δύσκολα προβλήματα στη σύγχρονη φιλοσοφία του νου: αφορά το πώς και γιατί έχουμε υποκειμενικές εμπειρίες - το “τι σημαίνει να είναι κάτι για εμάς”, κάτι που δεν εξηγείται εύκολα από τις φυσικές διεργασίες του εγκεφάλου. Τα qualia είναι οι ποιοτικές, υποκειμενικές όψεις της εμπειρίας:το “κόκκινο” όπως το βλέπεις, η γεύση του κρασιού, ο πόνος, η μυρωδιά του γιασεμιού, η αίσθηση του ήλιου στο δέρμα.Δεν είναι απλώς πληροφορίες , είναι το πώς βιώνονται.
Η σύγχρονη διατύπωσή του συνδέεται άμεσα με το “hard problem of consciousness” του David Chalmers.Το hard problem of consciousness είναι το φιλοσοφικό πρόβλημα που λέει ότι, ακόμη κι αν εξηγήσουμε τέλεια πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος —οι νευρώνες, τα κυκλώματα, οι υπολογισμοί— δεν εξηγούμε καθόλου γιατί αυτές οι λειτουργίες συνοδεύονται από υποκειμενική εμπειρία, από το “πώς είναι να νιώθεις”, να βλέπεις χρώματα, να πονάς, να θυμάσαι, να συγκινείσαι.
Με άλλα λόγια:το δύσκολο πρόβλημα είναι η απόσταση ανάμεσα στη φυσική λειτουργία και στο βίωμα.Πώς από ηλεκτρικά σήματα προκύπτει το κόκκινο, ο πόνος, η γεύση, η μουσική ως εμπειρία;Γιατί δεν είμαστε απλώς βιολογικά ρομπότ χωρίς εσωτερικό κόσμο;Το χάσμα —το ότι η υποκειμενικότητα δεν “προκύπτει” προφανώς από την ύλη— είναι αυτό που ο Chalmers ονομάζει hard problem.
Ο Wittgenstein στις «Παρατηρήσεις για τα Χρώματα» (Εκδ.Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,2020) ,αναρωτιέται αν υπάρχει «αγνό κόκκινο» — ένα κόκκινο χωρίς σκιά κίτρινου ή μπλε — και καταλήγει ότι τα χρώματα δεν είναι απλώς φυσικά φαινόμενα αλλά «μορφές ζωής», πλεγμένα στις πρακτικές μας.
Ο Merleau-Ponty, στη «Φαινομενολογία της Αντίληψης»,(Εκδ.Νήσος,2016) περιγράφει το κόκκινο ως εμπειρία που δεν ανήκει ούτε αμιγώς στο αντικείμενο ούτε αμιγώς στο υποκείμενο ,αλλά πηγάζει από τη σχέση ανάμεσά τους, από τη «διαμεσολάβηση» της σάρκας.
Ι. Επίλογος - Το Χρώμα που Δεν Ησυχάζει
Το κόκκινο δεν ησυχάζει. Δεν κάθεται σιωπηλό στο περιθώριο, δεν περιμένει. Εισβάλλει, ζητά, απαιτεί απάντηση. Από τις σπηλιές της προϊστορίας ως τις οθόνες του σήμερα, από τα άμφια των παπώνν ως τις σημαίες των επαναστατών, από τα χείλη που φιλάνε ως τα χείλη που φωνάζουν , το κόκκινο είναι το χρώμα της παρουσίας.
Ίσως γι' αυτό ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος, στην εξορία, στη Μακρόνησο, έγραφε με ό,τι είχε: και αν δεν είχε μελάνι, έγραφε με αίμα. Το κόκκινο, τελικά, είναι ό,τι αφήνουμε πίσω μας όταν έχουμε πει ό,τι πιο αληθινό μπορέσαμε να πούμε.
"Κόκκινη αυγή - αρχίζω να ζω. / Κόκκινο αίμα - αρχίζω να πεθαίνω. / Ίδια πράγματα." - Γιάννης Ρίτσος(Επαναλήψεις, Κιγκλίδωμα, Πέτρες» (εκδόσεις Κέδρος,1982).
Με αυτό το λιτό σχήμα, ο ποιητής αποδίδει την τραγική ενότητα της ζωής και του θανάτου, της ελπίδας και της θυσίας, μέσα στις σκληρές συνθήκες του εγκλεισμού. Το «κόκκινο» λειτουργεί ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη γέννηση (φως) και το τέλος (πόνος), καταργώντας τις αποστάσεις ανάμεσά τους.
