Υπάρχουν στιγμές που η ζωή παύει να ρέει αδιάκοπα και αφήνει να σχηματισθεί μια αδιαίρετη, κρίσιμη στιγμή στην οποία δύο δρόμοι αποκλίνουν με αμείλικτη ορμή. Η λέξη δίλημμα προέρχεται από την ελληνιστική κοινή, από το συνθετικό «δί-» (από το δις = δύο φορές) + «λήμμα» (από το ρήμα λαμβάνω). Ετυμολογικά σημαίνει «διπλή υπόθεση» ή «δύο λήμματα/προτάσεις», αναφερόμενο αρχικά στη λογική (επιχειρήματα με δύο επιλογές) και αργότερα στην ανάγκη επιλογής ανάμεσα σε δύο αντίθετες, εξίσου δύσκολες καταστάσεις .Η ετυμολογία της αποκαλύπτει ήδη την εσώτερη φύση της: δεν πρόκειται απλώς για επιλογή μεταξύ δύο ενδεχομένων, αλλά για ταυτόχρονη λήψη δύο αντιτιθέμενων αληθειών.
Το δίλημμα δεν είναι μόνο πρόβλημα λογικής ή ηθικής. Είναι η κατάσταση στην οποία ο χρόνος αναδιπλώνεται πάνω στον εαυτό του, η ταυτότητα αμφισβητείται, ο κόσμος αποκαλύπτεται ως ριζικά ανοιχτός. Κάθε μεγάλος πολιτισμός, κάθε μεγάλη τέχνη, κάθε βαθιά σκέψη έχει αναμετρηθεί με αυτή την εμπειρία. Θα επιχειρήσουμε να την ιχνηλατήσουμε σε πολλαπλά επίπεδα ,από την αρχαία τραγωδία ως τη σύγχρονη νευροεπιστήμη, από τον έρωτα ως την κοσμολογία.
2. Το Δίλημμα ως Υπαρξιακή Τομή
Ο Søren Kierkegaard, ο πατέρας του υπαρξισμού, κατέγραψε το δίλημμα στο επίκεντρο της ανθρώπινης ύπαρξης. Στο «Το κεντρί της ύπαρξης»(Κέδρος,2013) παρουσιάζει δύο σφαίρες βίωσης - την αισθητική και την ηθική - ως αμοιβαία αποκλειόμενες. Ο άνθρωπος,μας λέει, δεν μπορεί να συνθέσει και τις δύο, οφείλει να επιλέξει, και η ίδια η επιλογή τον συγκροτεί και σημειώνει :«Η επιλογή είναι το αποφασιστικό για την εσώτερη ζωή ενός ανθρώπου,μέσα από την επιλογή αυτή βυθίζεται μέσα στο επιλεγμένο πράγμα.»
Ο Jean-Paul Sartre θα επεκτείνει αυτή τη διαπίστωση: στο «Είναι και το Μηδέν»( Εκδ.Παπαζήση,2008) το δίλημμα δεν είναι απλώς η αντιπαράθεση δύο επιλογών. αλλά η ίδια η δομή της ελευθερίας. Ο άνθρωπος είναι «καταδικασμένος να είναι ελεύθερος», δηλαδή καταδικασμένος να αντιμετωπίζει αδιάκοπα τα δίλημμά του, χωρίς να μπορεί να τα αποφύγει ή να τα αναθέσει σε άλλον.
Ο Albert Camus επισήμανε ότι η πραγματική τομή δεν βρίσκεται ανάμεσα σε δύο εναλλακτικές, αλλά ανάμεσα στην ύπαρξη και στο μηδέν. «Υπάρχει μόνο ένα σοβαρό φιλοσοφικό πρόβλημα», γράφει στον «Μύθο του Σίσυφου» «και αυτό είναι η αυτοκτονία.» Η συνέχιση της ζωής μέσα στο παράλογο είναι το πρωταρχικό δίλημμα, εκείνο που προηγείται κάθε άλλου.
3.. Το Δίλημμα στην Αρχαία Ελληνική Τραγωδία
Η αρχαία ελληνική τραγωδία είναι το χωνευτήρι όπου το δίλημμα απέκτησε για πρώτη φορά την πλήρη καλλιτεχνική του υπόσταση. Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης ανακάλυψαν ότι η τραγωδία ανθεί εκεί όπου δύο εξίσου νόμιμες αρχές συγκρούονται αμείλικτα.
Το κλασικότερο παράδειγμα είναι η Αντιγόνη του Σοφοκλή .Η ηρωίδα αντιμετωπίζει την άλυτη αντίθεση ανάμεσα στον ανθρώπινο νόμο (η εντολή του Κρέοντα να μη θαφτεί ο Πολυνείκης) και στον θείο νόμο (η ιερή υποχρέωση ταφής). Ο Hegel ερμήνευσε αυτή τη σύγκρουση ως το πρότυπο της τραγικής αντίφασης: δύο ηθικές δυνάμεις εξίσου ισχυρές, εξίσου δικαιολογημένες, που η συνύπαρξή τους είναι αδύνατη. (Αντιγόνη, στ. 453-455)
Στον «Αγαμέμνονα» του Αισχύλου ο βασιλιάς αντιμετωπίζει το αγωνιώδες δίλημμα: να θυσιάσει την κόρη του Ιφιγένεια για να πνεύσουν άνεμοι και ο στόλος να πλεύσει στην Τροία, ή να αρνηθεί και να εγκαταλείψει την αποστολή; Ο Αισχύλος επιμένει: «ποτέρα των κακών κτησαίμεθα;» — ποιο από τα δύο κακά να επιλέξουμε; Η επιλογή που κάνει ο Αγαμέμνων ενεργοποιεί την αλυσίδα της ανταπόδοσης και τον οδηγεί στον θάνατο.
Ο Ευριπίδης αποπνευματοποίησε το δίλημμα: στη Μήδεια , η ηρωίδα βιώνει τη διάσπαση του εσωτερικού της κόσμου , η αγάπη για τα παιδιά της εναντίον της εκδίκησης προς τον προδότη σύζυγο. Η τραγωδία αποκαλύπτει ότι το δίλημμα δεν κατοικεί μόνο ανάμεσα σε εξωτερικές δυνάμεις, αλλά εντός του ίδιου του υποκειμένου, στη διχασμένη ψυχή.
4. Στη Μεταφυσική, τη Θρησκεία και τη Λογοτεχνία
Α. Μεταφυσική και Θρησκεία
Στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση, το αρχέτυπο των διλημμάτων είναι η εντολή του Θεού στον Αβραάμ να θυσιάσει τον υιό του Ισαάκ (Γένεση 22). Ο Kierkegaard ανέλυσε αυτή τη στιγμή στο «Φόβος και Τρόμος» (Εκδ.Νεφέλη,1994 ) ως «τελεολογική αναστολή του ηθικού»: ο Αβραάμ οφείλει να υπερβεί τον ηθικό νόμο (δεν θα σκοτώσεις) για χάρη μιας ανώτερης, θρησκευτικής δέσμευσης. Το δίλημμα αγγίζει εδώ το απόλυτο , έναν Θεό που φαίνεται να αντιφάσκει στον εαυτό του.
Στη βουδιστική σκέψη, το δίλημμα εμφανίζεται ως ψευδαίσθηση ( maya). Η Μαντχιαμακά σχολή του Ναγκαρτζούνα (2ος αι. μ.Χ.) υποστηρίζει ότι κάθε αντιθετικό ζεύγος (ύπαρξη/ανυπαρξία, κίνηση/ηρεμία) αποκαλύπτει την ίδια κενότητα (śūnyatā). Το δίλημμα λύεται όχι δια της επιλογής, αλλά δια της υπέρβασης της δυαδικότητας.Στον Λαο Τσέ διαβάζουμε :«Το Ταο που μπορεί να εκφραστεί δεν είναι το αιώνιο Ταο.» ( «Ταο Τε Τσινγκ»,Εκδ.Αρχέτυπο ,2017, κεφ. 1)
Ο Fyodor Dostoevsky οικοδόμησε ολόκληρα μυθιστορήματα πάνω σε αδιέξοδα ηθικά διλήμματα . Στους «Αδελφούς Καραμάζοφ» , ο Ιβάν Καραμάζοφ προτάσσει το θεολογικό δίλημμα της θεοδικίας: εάν ο Θεός είναι παντοδύναμος και πάναγαθος, γιατί υπάρχει το παιδικό βάσανο; Απορρίπτει κάθε συμφιλίωση: ακόμα κι αν ο Θεός υπάρχει, «επιστρέφει το εισιτήριο» σε έναν κόσμο που επιτρέπει τέτοια αδικία.
Ο William Shakespeare ανέδειξε το δίλημμα ως θεμελιώδη τραγική κατηγορία. «Να υπάρχεις ή να μη υπάρχεις, αυτό είναι το ερώτημα» (Hamlet, III.1) ,ο στίχος έχει καταστεί πολιτισμικό αρχέτυπο, η συμπυκνωμένη εικόνα της ανθρώπινης αμφιταλάντευσης μπροστά στην άβυσσο. Ο Άμλετ δεν παραλύει από δειλία, παραλύει επειδή κατανοεί ότι κάθε επιλογή φέρει μέσα της μια απώλεια ανεπανόρθωτη.
«Να υπάρχεις ή να μη υπάρχεις, αυτό είναι το ερώτημα, αν είναι ευγενέστερο για το μυαλό να υποφέρεις τις σφεντόνες και τα βέλη της άτακτης μοίρας, ή να σηκώσεις όπλα ενάντια στη θάλασσα των ταραχών.» (Αμλετ, Πράξη Γ΄, Σκηνή 1)
5. Στην Ψυχανάλυση και τη Σύγχρονη Ψυχολογία
Ο Sigmund Freud ανακάλυψε το δίλημμα εκεί όπου κανείς δεν το αναζητούσε: στη δομή του ίδιου του ψυχισμού. Η σύγκρουση ανάμεσα στο Εκείνο (Id), το Εγώ (Ego) και το Υπερεγώ (Superego) είναι ένα διηνεκές δίλημμα χωρίς τελική λύση , μια διαπραγμάτευση που δεν τελειώνει ποτέ, που ονομάζεται ζωή.
Ο Jacques Lacan επανερμήνευσε αυτή τη δυναμική γλωσσολογικά. Το υποκείμενο κατοικεί πάντα μεταξύ Συμβολικού και Πραγματικού, δύο πόλων που δεν μπορούν να ενωθούν. Το δίλημμα δεν λύνεται, απωθείται, επιστρέφει ως σύμπτωμα, μεταμορφώνεται. (Βλέπε στα «Σεμινάρια» του Λακάν σε ελληνικές μεταφράσεις από Εκκρεμές, Ψυχογιός, Πλέθρον),και στα «Γραπτά»(Écrits, εκδ. Εκκρεμές).
Ο Leon Festinger ,Αμερικανός κοινωνικός ψυχολόγος, ίσως πιο γνωστός για τη θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας και της κοινωνικής σύγκρισης, εισήγαγε την έννοια της «γνωσιακής ασυμφωνίας» (cognitive dissonance): η ανθρώπινη ψυχή αισθάνεται δυσφορία όταν κατέχει ταυτόχρονα δύο αντικρουόμενες πεποιθήσεις ή όταν η πράξη αντιβαίνει στην πεποίθηση. Αυτή η δυσφορία είναι η ψυχολογική υπόσταση του διλήμματος ,η εμπειρία της τομής πριν ακόμη αρθρωθεί ως ερώτημα(https://www.psychologynow.gr/istoria-psyxologias/theories-psyxologias/i-theoria-tis-gnostikis-asy-fonias-tou-leon-festinger/)
Ο Erich Fromm έχει επίσης γράψει : «Ο άνθρωπος είναι ένα ον που μπορεί να πει 'όχι'.» («Η Καρδιά του Ανθρώπου» , Εκδ.Διόπτρα, 2017).
6. Στην Πολιτική Θεωρία και τη Συλλογική Πράξη
Η πολιτική φιλοσοφία γεννήθηκε από δίλημμα: πώς μπορεί ο άνθρωπος να είναι ελεύθερος μέσα στην κοινωνία; Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ ονόμασε αυτή την αντίφαση «το πρόβλημα θεμελίωσης» , πώς να βρούμε μια μορφή κοινότητας μέσα στην οποία ο καθένας «ενωμένος με όλους, δεν υπακούει παρά μόνο στον εαυτό του» (Κοινωνικό Συμβόλαιο, Εκδ.Αγγελάκη,2021).
Ο Isaiah Berlin,εβραϊκής καταγωγής Ρώσος θεωρητικός της κοινωνικής και πολιτικής σκέψης και διακεκριμένος ιστορικός των ιδεών. ανέπτυξε την πλέον σαφή διατύπωση του πολιτικού διλήμματος στη διαίρεση ανάμεσα σε «αρνητική ελευθερία» (ελευθερία από παρεμβολές) και «θετική ελευθερία» (ελευθερία να πραγματωθεί κανείς). Οι δύο αυτές έννοιες δεν είναι συμπληρωματικές, τείνουν να αλληλοαναιρούνται. Η επέκταση της μίας πολύ συχνά εκβιάζει τη συρρίκνωση της άλλης(Τέσσερα Δοκίμια Περί Ελευθερίας,Εκδ.Scripta,2001).
Ο Νίκος Πουλαντζάς υποστήριξε ότι το κράτος ενσαρκώνει δομικά ένα δίλημμα: είναι ταυτόχρονα εργαλείο ταξικής κυριαρχίας και χώρος κοινωνικής αντιπαράθεσης. Κανένα κόμμα, καμία επανάσταση, δεν αποφεύγει αυτή την αντιφατική φύση. Η πολιτική πράξη είναι πάντα κίνηση μέσα στο δίλημμα, ποτέ έξω από αυτό.(Κρίση του Κράτους ,Εκδ.Παπαζήση,1990)
7. Στην Επιστήμη, τη Γλώσσα και την Ποίηση
Α. Επιστήμη
Η κβαντική μηχανική κατέστησε το δίλημμα κυριολεκτική φυσική πραγματικότητα. Το «παράδοξο της γάτας του Schrödinger» * απεικονίζει ένα σύστημα που βρίσκεται ταυτόχρονα σε δύο αντιφατικές καταστάσεις -ζωντανό και νεκρό- έως ότου επέλθει η παρατήρηση. Η φύση δεν επιλέγει πριν από την παρατήρηση, κατοικεί στην υπέρθεση, σε δύο ή περισσότερες καταστάσεις, θέσεις ή μορφές που συνυπάρχουν ταυτόχρονα, χωρίς να έχουν ακόμη «καταρρεύσει» σε μία. Στη φυσική — και ειδικά στην κβαντομηχανική — είναι η κατάσταση όπου πολλαπλές κβαντικές δυνατότητες αθροίζονται και παραμένουν όλες ενεργές μέχρι τη μέτρηση,δηλαδή στο δίλημμα ,όπως έχει γραψει ο Einstein σε επιστολή προς τον Max Born το 1926 ,ο«Θεός δεν παίζει ζάρια».
Ο Kurt Gödel , Αυστρο-Αμερικανός επιστήμονας της λογικής, μαθηματικός και φιλόσοφος, ένας από τους πιο σημαντικούς επιστήμονες της λογικής όλων των εποχών, απέδειξε (Θεώρημα της Μη Πληρότητας,Εκδ.Δρόμων,2019) ότι κάθε αξιωματικό σύστημα αρκετά ισχυρό ώστε να εκφράσει την αριθμητική, περιέχει αναπόδεικτες αληθινές προτάσεις. Το Θεώρημα της Μη Πληρότητας δείχνει, με τον πιο καθαρό τρόπο, ότι κάθε σύστημα που προσπαθεί να είναι ταυτόχρονα συνεπές και πλήρες καταλήγει αναγκαστικά σε ένα δίλημμα, γιατί υπάρχουν αλήθειες που ανήκουν μέσα του αλλά δεν μπορούν να αποδειχθούν από τους δικούς του κανόνες, κι έτσι το ίδιο το σύστημα βρίσκεται σε μια μόνιμη κατάσταση όπου δύο αναγκαιότητες — η ανάγκη για συνέπεια και η ανάγκη για πληρότητα — συνυπάρχουν χωρίς να μπορούν να συμφιλιωθούν.»
Β. Γλώσσα και Ποίηση
Ο Ferdinand de Saussure ο οποίος θεωρείται ο θεμελιωτής της σύγχρονης γλωσσολογίας και της σημειολογίας, χάρη στη θεωρία του για τη γλώσσα ως σύστημα σχέσεων και στη διάκριση langue(σύστημα-γλώσσα)/parole(ομιλία), συγχρονίας/διαχρονίας, και σημαίνοντος/σημαινομένου, υπέδειξε ότι η γλώσσα στηρίζεται σε δίλημμα: το σημαίνον και το σημαινόμενο δεν συνδέονται φυσικά, αλλά συμβατικά, και αυτή η αυθαιρεσία σημαίνει ότι κάθε νόημα εδράζει πάνω σε μια άβυσσο (Μαθήματα Γενικής Γλωσσολογίας,Εκδ.Παπαζήση,1979). Ο Jacques Derrida επέκτεινε αυτή την παρατήρηση: η «αποδόμηση» αποκαλύπτει ότι κάθε κείμενο φέρει μέσα του ταυτόχρονα και την πρόταση και την αντίθεσή της («Περί Γραμματολογίας» ,Εκδ.Γνώση,1990).
Ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Έλληνας νομπελίστας ποιητής, έγραφε για τη διηνεκή διαπάλη φωτός και σκότους, ζωής και θανάτου , ένα δίλημμα που δεν λύεται αλλά αποκαλύπτεται ως η ίδια η αρχιτεκτονική του ωραίου. Στο «Ήλιος ο πρώτος», η ποίηση αναδεικνύεται ως επιλογή της ζωής μέσα στη γνώση του θανάτου.Από την άλλη μεριά ο Καμύ στο Μύθο του Σίσυφου γράφει «Στον Σίσυφο βλέπω μόνο ευτυχισμένο άνθρωπο. Πρέπει να φαντασθεί κανείς τον Σίσυφο ευτυχισμένο»
Α. Έρωτας
Ο έρωτας είναι ίσως η πιο βιωμένη μορφή διλήμματος. Η Σαπφώ , στο περίφημο απόσπασμα 31, αποτύπωσε τη σωματική διχοτόμηση που προκαλεί η εμπειρία της έλξης: «φαίνεταί μοι κήνος ίσος θέοισιν» , εκείνος φαίνεται ίσος με τους θεούς, όμως η ίδια χάνει φωνή, σβήνει, ανάβει.Σ’ αυτό το απόσπασμα της Σαπφώς ο έρως εμφανίζεται ως δίλημμα που δεν επιλύεται, γιατί η επιθυμία και η αδυναμία συνυπάρχουν στο ίδιο σώμα και το οδηγούν ταυτόχρονα προς τη ζωή και προς τον θάνατο.
Ο Roland Barthes στο «Αποσπάσματα ενός ερωτικού λόγου» (Κέδρος,2011) ανέλυσε τον έρωτα ως αδυναμία: ο εραστής κατοικεί μέσα σε ένα δίλημμα χωρίς διέξοδο , η αγάπη απαιτεί ταυτόχρονα ένωση και απόσταση, κατοχή και αφετηρία, λόγο και σιωπή.
Β. Ηθική και Πολιτισμοί
To κλασικό « πρόβλημα του τρόλεϊ» της φιλοσόφου Philippa Foot συγκέντρωσε φαινομενικά απλή μορφή ηθικού διλήμματος μας λέει : αν αφήσεις ένα τρόλεϊ να σκοτώσει πέντε ανθρώπους ή μετατρέψεις πορεία και σκοτώσεις έναν, τι κάνεις; Στο πρόβλημα αυτό η ηθική πράξη εκτίθεται ως καθαρό δίλημμα, καθώς η αρχή της μη‑πρόκλησης βλάβης και η αρχή της διάσωσης συγκροτούν δύο ισοδύναμες αλλά αμοιβαία αποκλειόμενες δεσμεύσεις, με αποτέλεσμα η επιλογή είτε της παρέμβασης που θα επιφέρει τον θάνατο του ενός είτε της μη‑παρέμβασης που θα επιτρέψει τον θάνατο των πέντε να μην λειτουργεί ως λύση αλλά ως φανέρωση της εγγενούς αντινομίας της ηθικής κρίσης, όπου η ευθύνη καθίσταται αναπόδραστη και η απόφαση, ανεξαρτήτως περιεχομένου φέρει την ίδια τραγική αναγκαιότητα.» «Η συνέπεια αυτού του διλήμματος είναι ότι η ηθική πράξη, ανεξαρτήτως επιλογής, δεν λειτουργεί ως άρση της αντινομίας αλλά ως επιβεβαίωση της, διότι η απόφαση-είτε ενεργητική είτε παθητική- καθιστά την ευθύνη αναπόδραστη και αποκαλύπτει ότι η ηθική κρίση δεν μπορεί να θεμελιωθεί σε μία ενιαία αρχή χωρίς να παραβιάσει μια άλλη εξίσου δεσμευτική.»(Βλ.Λεπτ. εδώ : https://www.typospeiraiws.gr/%CF%84%CE%BF-%CF%86%CE%B7%CE%BC%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%BF-%CF%80%CF%81%CF%8C%CE%B2%CE%BB%CE%B7%CE%BC%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%84%CF%81%CF%8C%CE%BB%CE%B5%CF%8A-%CF%84%CE%B7%CF%82-philip/)
Πειράματα του Αμερικανού πειραματικού ψυχολόγου, νευροεπιστήμονα και φιλόσοφου Joshua Greene έδειξαν ότι διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου ενεργοποιούνται σε «άμεσα» και «έμμεσα» ηθικά διλήμματα ,η ηθική δεν είναι ενιαία, αλλά πεδίο σύγκρουσης (Moral,Tribes,Ekd.Atlantic Books,2015).
Σε διαπολιτισμικό επίπεδο, οι Geert Hofstede και Fons Trompenaars κατέδειξαν ότι διαφορετικοί πολιτισμοί αντιμετωπίζουν θεμελιώδη δίλημμα — ατομισμός ή κοινοτισμός; Καθολικισμός(δηλαδή γενικές, σταθερές, παγκόσμιες αρχές που ισχύουν για όλους και σε όλες τις περιπτώσεις ή παρτικουλαρισμός(ανυπαρξία γενικών, σταθερών, καθολικών ηθικών κανόνων που να ισχύουν για όλες τις περιπτώσεις ,δηλαδή κάθε ηθική κρίση εξαρτάται από τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της εκάστοτε περίστασης); — με ριζικά διαφορετικούς τρόπους. Το δίλημμα δεν έχει μία ανθρώπινη απάντηση, έχει πολλές ανθρώπινες απαντήσεις ( Βλ .εδώ: https://www.kpmgevents.gr/el/speakers/fons-trompenaars/).
9. Στη Μνήμη, τον Χρόνο και την Ελευθερία
Ο Marcel Proust στην «Αναζήτηση του χαμένου χρόνου» ανακάλυψε ότι η μνήμη είναι εξ ορισμού διλημματική: η παρελθοντική στιγμή επιστρέφει ζωντανή, αλλά δεν μπορεί να κατακτηθεί. Η Μαντελέν βυθίζει τον αφηγητή σε μια εμπειρία που ταυτόχρονα ανακτάται και χάνεται.
Ο βραβευμένος με βραβείο Νόμπελ και προσφιλής στο Ν.Καζαντζάκη Γάλλος φιλόσοφος Henri Bergson, που τον απασχόλησαν τα θέματα του χρόνου και της ταυτότητας, την ελεύθερης θέλησης, της αντίληψης, της αλλαγής, της μνήμης, της συνείδησης, της γλώσσας, και τα όρια της λογικής. διέκρινε τον χρόνο της επιστήμης (μετρήσιμος, κατακερματισμένος) από τη βιωμένη διάρκεια (durée) , έναν χρόνο ρέοντα, αδιαίρετο, ζωντανό. Κάθε στιγμή απόφασης είναι ένα σημείο όπου αυτοί οι δύο χρόνοι διαχωρίζονται: ο χρόνος του ρολογιού αδρανεί, ενώ ο εσωτερικός χρόνος φλέγεται(Εισαγωγή στη Φιλοσοφία,Εκδ.Δίφρος,1962).
Ο γνωστός για το έργο του στον υπαρξισμό, την ηθική, την οντολογία και την ιουδαϊκή φιλοσοφία και θεολογία Γαλλοεβραίος φιλόσοφος Emmanuel Levinas υπέδειξε ότι η ελευθερία γεννιέται μόνο μέσα από την αντιμετώπιση του Άλλου: η επιλογή δεν είναι ποτέ ατομική, αλλά διαπροσωπική. Κάθε δίλημμα φέρει μέσα του ένα πρόσωπο , εκείνο που θα επηρεαστεί από την επιλογή μου. Η ευθύνη, λέει ο Levinas, είναι ατελεύτητη (Ηθική και Απειρο,Εκδ.Ινδικτος,2007).
10. Στο Σύμπαν, τη Συνείδηση και τη Δημιουργικότητα
Η σύγχρονη κοσμολογία αντιμετωπίζει το δικό της ρηξικέλευθο δίλημμα: η «αρχή ανθρωπικής» (anthropic principle) υποστηρίζει ότι οι θεμελιώδεις σταθερές του σύμπαντος φαίνεται να έχουν ρυθμισθεί με τόση ακριβεια ώστε να επιτρέπουν τη ζωή. Τυχαία ή αναγκαία αυτή η «λεπτή ρύθμιση»; Το σύμπαν μπορεί να μην έχει απάντηση — μόνο δίλημμα.
Ο David Chalmers, στο «The Conscious Mind»(Εκδ.Oxford University Press), διατύπωσε το «δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης»: πώς φυσικές διεργασίες παράγουν υποκειμενική εμπειρία; Το δίλημμα του μυαλού και σώματος δεν έχει λυθεί. Οι νευροεπιστήμονες μπορούν να εντοπίσουν τη νευρωνική δραστηριότητα, αλλά δεν μπορούν να εξηγήσουν γιατί «κάτι» συνοδεύει αυτή τη δραστηριότητα.
Στη δημιουργικότητα, το δίλημμα γίνεται γόνιμο. Ο Arthur Koestler, στο «Η Πράξης της Δημιουργίας»(Εκδ.Χατζηνικολή,1976) εισάγει τον όρο «bisociation»(«δι-συσχετιστικός» ).Σε αντίθεση με την «association»(«συσχέτιση» )-τη συνηθισμένη σύνδεση ιδεών μέσα στο ίδιο πλαίσιο - η bisociation συμβαίνει όταν ο νους φέρνει σε επαφή δύο διαφορετικά, αυτόνομα και συνήθως ασύμβατα νοητικά συστήματα. Το σημείο όπου αυτά τέμνονται παράγεται :έκπληξη (στο χιούμορ),αισθητική ένταση (στην τέχνη),ανακάλυψη (στην επιστήμη).Ο Koestler το περιγράφει ως μια στιγμή όπου ένα γεγονός ή ιδέα «πάλλεται σε δύο διαφορετικά μήκη κύματος ταυτόχρονα» — μια διπλή λογική που δημιουργεί κάτι νέο. Στην τέχνη ένα έργο που συνδυάζει ρεαλισμό και μύθο, ή τελετουργία και καθημερινότητα, δημιουργεί μια διπλή ανάγνωση — μια bisociative ένταση. Στην επιστήμη,η ανακάλυψη συχνά προκύπτει όταν μια ιδέα από έναν κλάδο «εισβάλλει» σε έναν άλλο (π.χ. η θερμοδυναμική στη βιολογία, η γεωμετρία στη φυσική). Η έρευνα δείχνει ότι η bisociation θεωρείται σήμερα ένας από τους τρεις βασικούς δρόμους της δημιουργικότητας.
Επίλογος: Να Ζεις μέσα στο Δίλημμα
Το δίλημμα, αυτό το στοχαστικό πηγαδάκι στο κέντρο της ανθρώπινης εμπειρίας, δεν είναι πρόβλημα που αναμένει λύση. Είναι η ίδια η μορφή της συνείδησης μπροστά στην πολυπλοκότητα του κόσμου. Ο άνθρωπος που δεν αντιμετωπίζει δίλημμα είτε δεν έχει σκεφθεί αρκετά, είτε δεν έχει αγαπήσει αρκετά, είτε δεν έχει ζήσει αρκετά.
Από την Αντιγόνη ως τον Αμλετ, από τον Αβραάμ ως τον Σαρτρ, από τη γάτα του Schrödinger ως το «δύσκολο πρόβλημα» της συνείδησης, η ίδια δομή επαναλαμβάνεται: δύο αλήθειες, αμφότερες νόμιμες, αμφότερες αναγκαίες, αμφότερες αδύνατο να συνυπάρξουν. Αυτή η δομή δεν είναι μια αδυναμία του ανθρώπου ,είναι η ιδιαιτερότητά του.
Ίσως η σοφία να μην είναι η επίλυση των διλημμάτων, αλλά η ικανότητα να τα φέρεις μέσα σου χωρίς να διαλυθείς. Να μένεις στην τομή αρκετά ώρα ώστε να ακούσεις και τις δύο φωνές. Να επιλέξεις, τέλος, όχι με βεβαιότητα, αλλά με θάρρος και αποδοχή της ατέλειας. Όπως έγραψε ο Rilke:
«Να αγαπάτε τις ερωτήσεις σας, ζήστε τις τώρα. Ίσως σταδιακά, χωρίς καν να το παρατηρήσετε, να ζήσετε τον δρόμο μέσα στην απάντηση.» — Rainer Maria Rilke, Επιστολές σε έναν Νέο Ποιητή, 1903
Το δίλημμα, τέλος, δεν είναι η εχθρός της ζωής. Είναι η αναπνοή της.
*
[ Η γάτα του Schrödinger είναι η αλληγορική εκείνη σκηνή όπου ένα κλειστό κουτί κρατά ταυτόχρονα δύο αντιφατικές εκδοχές της πραγματικότητας — τη ζωή και τον θάνατο — δείχνοντάς μας ότι, πριν από την πράξη της παρατήρησης, ο κόσμος μπορεί να παραμένει σε μια κατάσταση αμφίσημης υπέρθεσης, όπου το ον δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο αλλά ένα ενδιάμεσο, ανοιχτό ενδεχόμενο, το οποίο καταρρέει σε μία μόνο εκδοχή τη στιγμή που το βλέμμα μας το αναγκάζει να γίνει συγκεκριμένο.]
["Το δίλημμα" ήταν το θέμα της "Λογοτεχνικής παρέας Κατερίνης -ΣΕΛΙΔΟΔΕΙΚΤΕΣ" για τον μήνα Μάιο]