Μια νέα επιστημονική ανασκόπηση έρχεται να ενισχύσει τις ανησυχίες γύρω από τον υπερβολικό χρόνο που μπορεί να περνούν τα παιδιά στις ψηφιακές συσκευές, υποστηρίζοντας ότι οι εμπειρίες των πρώτων χρόνων της ζωής διαμορφώνουν τον εγκέφαλο με τρόπους που μπορεί να αποδειχθούν μόνιμοι.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Brain Health, εξετάζοντας τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι αισθητηριακές εμπειρίες, η κίνηση, οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, αλλά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί, παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας, των δεξιοτήτων και των δυνατοτήτων του στην ενήλικη ζωή.
Ο επικεφαλής της έρευνας, Δρ Julio Licinio, και οι συνεργάτες του εισάγουν μάλιστα έναν νέο όρο, το «criticome», για να περιγράψουν το σύνολο των εμπειριών που επηρεάζουν τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο κατά τις κρίσιμες περιόδους της ζωής.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, υπάρχει ένα ιδιαίτερα σημαντικό «παράθυρο ανάπτυξης» που ξεκινά από τη γέννηση και εκτείνεται έως περίπου την ηλικία των 25 ετών. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο εγκέφαλος διαμορφώνεται από τα ερεθίσματα που δέχεται και οι επιδράσεις τους μπορεί να συνοδεύουν το άτομο για ολόκληρη τη ζωή του.
Τι σημαίνει αυτό για τα παιδιά που μεγαλώνουν με οθόνες;
Η συγκεκριμένη ανασκόπηση δεν μπορεί να δώσει οριστική απάντηση στο ερώτημα πώς ακριβώς επηρεάζει η υπερβολική χρήση οθονών τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη των παιδιών. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι θα χρειαστούν δεκαετίες ερευνών για να κατανοηθούν πλήρως οι συνέπειες.
Ωστόσο, επισημαίνουν ότι οι οθόνες παρέχουν έντονα και διαρκή ερεθίσματα. Η γρήγορη εναλλαγή εικόνων, τα έντονα χρώματα και η συνεχής διέγερση μπορούν να κάνουν άλλες δραστηριότητες να φαίνονται λιγότερο ενδιαφέρουσες στα μάτια ενός παιδιού.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλά παιδιά, λόγω της υπερβολικής χρήσης οθονών, να χάνουν σταδιακά το ενδιαφέρον τους για δραστηριότητες που παραδοσιακά συνέβαλλαν στην ανάπτυξή τους, όπως το παιχνίδι με συνομηλίκους, η ποδηλασία, οι εξορμήσεις στη φύση ή οι ώρες δημιουργικής απασχόλησης χωρίς τεχνολογία. Πρόκειται για εμπειρίες που θεωρούνται θεμελιώδεις για την ανάπτυξη κοινωνικών, κινητικών και αισθητηριακών δεξιοτήτων.
Περισσότερο χρόνο με ανθρώπους, λιγότερο με οθόνες
Ειδικοί υπογραμμίζουν στο CNN ότι τα παιδιά χρειάζονται περισσότερο χρόνο με άλλους ανθρώπους και λιγότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες. Η αλληλεπίδραση με γονείς, φίλους και συνομηλίκους προσφέρει ερεθίσματα που καμία ψηφιακή συσκευή δεν μπορεί να αντικαταστήσει.
Παράλληλα, η υπερβολική χρήση οθονών συνδέεται και με σωματικές επιπτώσεις. Η μειωμένη φυσική δραστηριότητα, σε συνδυασμό με την κατανάλωση φαγητού κατά τη διάρκεια της θέασης περιεχομένου, θεωρείται ένας από τους παράγοντες που συμβάλλουν στην αύξηση της παιδικής παχυσαρκίας.
Γιατί η παιδική ηλικία είναι ανεκτίμητη
Η έρευνα τονίζει ότι ορισμένες λειτουργίες του εγκεφάλου αναπτύσσονται αποτελεσματικά μόνο όταν ενεργοποιούνται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής. Περιοχές που σχετίζονται με τη γλώσσα, την ομιλία και άλλες σύνθετες δεξιότητες χρειάζονται τα κατάλληλα ερεθίσματα την κατάλληλη στιγμή.
Αυτό εξηγεί γιατί τα παιδιά μαθαίνουν ξένες γλώσσες πολύ πιο εύκολα από τους ενήλικες ή γιατί η πρώιμη επαφή με τη μουσική και τις τέχνες μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη μελλοντική εξέλιξη ενός ατόμου.
Οι ερευνητές φέρνουν ως παράδειγμα τον Μότσαρτ, επισημαίνοντας ότι η έκθεσή του στη μουσική από πολύ μικρή ηλικία συνέβαλε στη δημιουργία των νευρωνικών βάσεων που του επέτρεψαν αργότερα να αναπτύξει το εξαιρετικό του ταλέντο.
Γι’ αυτό οι ειδικοί θεωρούν ότι η παιδική ηλικία είναι η ιδανική περίοδος για να γνωρίσουν τα παιδιά τη μουσική, τις τέχνες, τις ξένες γλώσσες και γενικότερα δραστηριότητες που εμπλουτίζουν τον εγκέφαλο και τις εμπειρίες τους.
Ποτέ δεν είναι αργά για αλλαγές, αλλά θέλει σχέδιο
Πολλοί γονείς πιστεύουν ότι, όταν ένα παιδί έχει ήδη συνηθίσει να περνά πολλές ώρες σε κινητά, τάμπλετ ή ηλεκτρονικά παιχνίδια, είναι αδύνατο να αλλάξει αυτή η συνήθεια.
Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει. Οι έντονες αντιδράσεις ενός παιδιού όταν του αφαιρείται μια συσκευή δεν αποτελούν ένδειξη ότι η παρέμβαση είναι λάθος ή αδύνατη. Αντίθετα, μπορεί να υποδηλώνουν ότι η εξάρτηση από την οθόνη είναι ήδη ισχυρή.
Ειδικοί στην ψυχολογία των παιδιών συμβουλεύουν τους γονείς να μην προχωρούν σε απότομες απαγορεύσεις χωρίς προετοιμασία. Αντίθετα, προτείνουν να σχεδιάσουν σταδιακά την αλλαγή, αντικαθιστώντας τον χρόνο οθόνης με δραστηριότητες που προσφέρουν πραγματικές εμπειρίες.
Δραστηριότητες, βόλτες, επιτραπέζια παιχνίδια και δημιουργικές ασχολίες μπορούν να λειτουργήσουν ως εναλλακτικές που βοηθούν τα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες και ενδιαφέροντα εκτός ψηφιακού κόσμου. Η υποστήριξη από το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον ή ακόμη και από επαγγελματίες ψυχικής υγείας μπορεί επίσης να αποδειχθεί πολύτιμη σε πιο δύσκολες περιπτώσεις.
Τέλος, οι ειδικοί υπενθυμίζουν ότι τα παιδιά παρατηρούν και μιμούνται τη συμπεριφορά των ενηλίκων. Οπότε πριν από τα παιδιά, θα πρέπει οι ίδιοι οι γονείς να απομακρυνθούν από τις οθόνες. Η καλλιέργεια κριτικής σκέψης, η δημιουργία ουσιαστικών εμπειριών και η ικανότητα να απολαμβάνει κανείς τη ζωή μακριά από τις οθόνες ίσως αποτελούν τα σημαντικότερα εφόδια που μπορεί να αποκτήσει ένας νέος άνθρωπος για το μέλλον του.