Κλασικίστρια που μελετά την αρχαία ελληνική γραμματεία, συγγραφέας του βιβλίου «Not All Dead White Men» και δημιουργός του substack «Myth Takes», η Ντόνα Ζάκερμπεργκ έχει ακούσει πολλούς συναδέλφους της να ανησυχούν ότι ο κλάδος τους αγνοείται. Και αναρωτιέται, όπως γράφει στη Wall Street Journal, αν τους ανακουφίζει να βλέπουν πόσο πολύ ενδιαφέρεται ο κόσμος για την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν και πόσο πολύ μπορεί να θυμώνει το διαδίκτυο με την παραμικρή λεπτομέρεια: από τα κράνη τύπου Μπάτμαν, μέχρι τη χρήση της λέξης «μπαμπάς» από τον Τηλέμαχο του Τομ Χόλαντ και την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον διπλό ρόλο της Ωραίας Ελένης και της δίδυμης αδελφής της Κλυταιμνήστρας.
Αποδεικνύεται, εξάλλου, ότι πολλοί άνθρωποι έχουν πολλές διαφορετικές απόψεις για το τι σημαίνει πιστότητα σε ένα αρχαίο κείμενο. Υπάρχει δε μια πολύ μακρά παράδοση εδώ. Οι διαμάχες για τον Ομηρο είναι σχεδόν τόσο παλιές όσο και τα ίδια τα ομηρικά κείμενα, σημειώνει στην WSJ η αμερικανίδα κλασικίστρια.
Η αρχαία ποιήτρια Σαπφώ συμμετείχε σε μια συζήτηση για τον Οδυσσέα πριν από περίπου 2.600 χρόνια. Σε ένα ποίημά της για το πώς η ομορφιά είναι θέμα γούστου, έγραψε η διάσημη ποιήτρια από την Ερεσσό της Λέσβου: «Οἱ μὲν ἰππήων στρότον οἰ δὲ πέσδων,/ οἰ δὲ νάων φαῖσ΄ ἐπὶ γᾶν μέλαιναν / ἔμμεναι κάλλιστον͵ ἔγω δὲ κῆν΄ ὄττω τις ἔραται» (Mερικοί λένε ότι το λαμπρότερο πράγμα πάνω στη μαύρη γης είναι ένας στρατός ιππέων, κι άλλοι, ένας στρατός πεζών ― εγώ όμως λέω ότι το λαμπρότερο είναι ό,τι τυχαίνει ν’ αγαπά ο καθένας) Η απόδειξή της; Η Ελένη, «αυτή που ξεπερνούσε όλους σε ομορφιά», εγκατέλειψε τον σύζυγό της Μενέλαο, «άρχοντα στους άρχοντες», για τον πολύ πιο ελκυστικό Πάρη, ξεκινώντας έτσι τον Τρωικό Πόλεμο και στέλνοντας τον Οδυσσέα να ακολουθήσει τη μοίρα του.
Η «Ιλιάδα» αφιερώνει εκατοντάδες στίχους καταγράφοντας πλοία και εξυμνώντας τους μεγάλους σχηματισμούς μάχης, αλλά η Σαπφώ τα παραμερίζει όλα αυτά για να αναδείξει αυτήν που τόσο συχνά υποβιβάζεται απλώς σε μια ωραία γυναίκα που… σέρνει καράβια.
Στο έργο του «Ιων» ο Πλάτων ασχολήθηκε επίσης με τις ερμηνείες των ομηρικών έργων, στο πλαίσιο μιας κουλτούρας που ήταν ζωντανή και ακμάζουσα στην Αθήνα του Σωκράτη. Πρόκειται για τον αρχαιότερο από τους σωκρατικούς διαλόγους του Πλάτωνα, και μάλλον τον μοναδικό που γράφτηκε πριν από τον θάνατο του Σωκράτη, στον οποίο ο μεγάλος αθηναίος φιλόσοφος και ο Ιων, ένας διάσημος εφέσιος ραψωδός –επαγγελματίας ερμηνευτής των ομηρικών επών– αποπειρώνται να απαντήσουν σε ένα βασικό ερώτημα: η ποιητική δημιουργία είναι αποτέλεσμα κάποιας συγκεκριμένης «τεχνικής» ή γέννημα θεϊκής «έμπνευσης»;
Ο ραψωδός ισχυρίζεται ότι κανείς δεν έχει, ούτε είχε ποτέ, τόσες πολλές ή τόσο καλές ιδέες για τον Ομηρο όσο αυτός. (Δώστε σε αυτόν τον άνθρωπο ένα podcast!)
Αλλά ο Σωκράτης δεν πείθεται και θέτει μια σειρά από προσεκτικά ερωτήματα που υπονομεύουν ολόκληρη την υπόθεση του επιχειρήματος του ραψωδού, παρατηρεί η Ντόνα Ζάκερμπεργκ.
Κατά την Ελληνιστική περίοδο, δε –προσθέτει στο άρθρο της στην WSJ–, οι μελετητές έκτισαν ολόκληρες καριέρες υποστηρίζοντας λεπτά σημεία της ομηρικής επιλογής λέξεων και τοποθετώντας παρενθέσεις σε στίχους που πίστευαν ότι ήταν μεταγενέστερες προσθήκες.
Εκατοντάδες χρόνια αργότερα, ο ρήτορας του 2ου αιώνα Λουκιανός ανέφερε αυτή την ακαδημαϊκή παράδοση στο έργο του «Αληθινή Ιστορία», που θεωρείται το πρώτο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας στην Ιστορία της λογοτεχνίας. Μετά από ένα ταξίδι στη Σελήνη, όπου ο αφηγητής γίνεται μάρτυρας ενός πολέμου μεταξύ δυο εξωγήινων στρατών, ταξιδεύει στη μετά θάνατον ζωή για να ρωτήσει τον Ομηρο: Ποιος από όλους τους ανθρώπους που φωνάζουν τις απόψεις τους για το έργο του το κάνει πραγματικά σωστά; Ο Ομηρος του Λουκιανού απαντά ουσιαστικά λέγοντας:
Σχεδόν όλοι τους. Εγραψε ο ίδιος κάθε στίχο, λέει στον Λουκιανό, ακόμη και εκείνους που οι μελετητές των Ελληνιστικών χρόνων υποψιάζονταν ότι δεν ήταν αυθεντικοί.
Η Ζάκερμπεργκ, όπως γράφει στην WSJ, πιστεύει ότι ο Λουκιανός πιθανότατα κορόιδευε τους ακαδημαϊκούς. Αλλά η ομηρική μηχανή λόγου δεν σταμάτησε ποτέ να γυρίζει. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο μυθιστοριογράφος Σάμιουελ Μπάτλερ έγραψε το βιβλίο «Η Συγγραφέας της Οδύσσειας», υποστηρίζοντας ότι η «Οδύσσεια» γράφτηκε στην πραγματικότητα από μια ανύπαντρη νεαρή κοπέλα που έζησε στη Σικελία περίπου τον 11ο αιώνα π.Χ.
Ο Μπάτλερ ήταν επαγγελματίας σατιρικός συγγραφέας, οπότε πολλοί υπέθεσαν ότι η «Συγγραφέας» ήταν ακόμη ένα σατιρικό έργο του.
Αλλά εκείνος υποστήριζε σταθερά πως ήταν απόλυτα σοβαρός: Μόνο μια γυναίκα θα μπορούσε να έχει αποδώσει με τέτοια εσωτερικότητα τους γυναικείους χαρακτήρες του έπους και θα είχε κάνει ένα σωρό χαζά λάθη σχετικά με τη ναυτιλία και την κτηνοτροφία… Οπότε του αξίζει, θα λέγαμε, ένα ευχαριστώ εκ μέρους των φεμινιστριών αναγνωστριών της «Οδύσσειας», έτσι δεν είναι;
Σήμερα οι μελετητές διαφωνούν για κάθε είδους ερμηνείες του κειμένου.
Το ίδιο όμως ισχύει και για τους απλούς πολίτες, σημειώνει η Ζάκερμπεργκ στη Wall Street Journal.
Μερικές από τις μεγαλύτερες διαμάχες έχουν περιστραφεί γύρω από τη μετάφραση. Λιγότερο από 10 χρόνια πριν, η απόδοση της «Οδύσσειας» από την Εμιλι Γουίλσον προκάλεσε αναταραχή επειδή επέλεξε τη λέξη «περίπλοκος» για να περιγράψει τον κεντρικό χαρακτήρα του έπους. Εξάλλου δεν είναι καινούργιες ούτε καν οι απεχθείς διαμάχες για τη φυλή – στην κυριολεξία, για το χρώμα της επιδερμίδας των μυθολογικών χαρακτήρων, επισημαίνει η αμερικανίδα κλασικίστρια. (Δείτε: τις διαμάχες δεκαετιών σχετικά με το αμφιλεγόμενο θεωρητικό έργο του ιστορικού Μάρτιν Μπερνάλ «Μαύρη Αθηνά», του 1987.)
Ο Ελον Μασκ έκανε υποτιμητικές αναρτήσεις στο X για την απόφαση του Νόλαν να επιλέξει μια μαύρη γυναίκα για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης. Και όμως, ο Οδυσσέας περιγράφεται συχνά σε όλα τα έπη ως κοντός και σκούρος.
Για κάποιον λόγο, όμως, σχεδόν κανείς δεν αναφέρει ότι ο Νόλαν θα μπορούσε (ή ίσως θα έπρεπε) να έχει επιλέξει έναν μαύρο ηθοποιό αντί για τον Ματ Ντέιμον.
Η Ντόνα Ζάκερμπεργκ γράφει ακόμη στη WSJ ότι κάθε φορά που διαβάζει στο διαδίκτυο το σχόλιο κάποιου που είναι αγχωμένος και επικριτικός για την «Οδύσσεια», σκέφτεται: «Αυτό το άτομο δεν έχει ιδέα πόσο παράξενο ήταν στην πραγματικότητα ολόκληρο το είδος του αρχαίου έπους».
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο αρχαίος κόσμος ήταν πιο ποικιλόμορφος, πιο πολύχρωμος και πιο περίεργος από ό,τι θα μπορούσαμε να φανταστούμε.
Αυτό ακριβώς είναι στην πραγματικότητα το αγαπημένο της κομμάτι στη μελέτη αυτού του υλικού. Τη μια στιγμή φαίνεται εντελώς φρέσκο, μοντέρνο και επίκαιρο, καθώς αγγίζει αιώνια θέματα:
Τι σημαίνει να επιστρέφεις σπίτι;
Τι κάνει έναν γάμο καλό;
Πώς διαμορφώνεται η ζωή ενός νεαρού άνδρα που μεγαλώνει χωρίς πατέρα;
Και την επόμενη στιγμή η κατάσταση μετατρέπεται σε κάτι παράξενο: ο Οδυσσέας γυμνός σε μια παραλία να παρακαλά μια παρθένα πριγκίπισσα να του φέρει ρούχα ή η Ελένη να ναρκώνει αδιάφορα τους καλεσμένους της για να βελτιώσει την ατμόσφαιρα σε ένα πάρτι.
Επιπλέον, υπάρχει μια μικρή βιβλιοθήκη με χαμένα επικά κείμενα τα οποία οι άνθρωποι στην αρχαιότητα θεωρούσαν επίσης ομηρικά.
Αυτές οι ιστορίες είναι ακόμη πιο παράξενες.
Η «Τηλεγονία», για παράδειγμα, περιστρέφεται γύρω από τον Τηλέγονο («αυτός που γεννήθηκε μακριά»), γιο του Οδυσσέα και της μάγισσας Κίρκης.
Οταν ο Τηλέγονος ενηλικιώνεται, η Κίρκη του δίνει ένα δόρυ με αιχμή το δηλητηριώδες κεντρί (άκανθα) σαλαχιού και του λέει να πάει να ξανασμίξει με τον πατέρα του. Δυστυχώς, όταν το κάνει, ο Τηλέγονος καταλήγει να σκοτώσει κατά λάθος τον Οδυσσέα.
Για να επανορθώσει, παντρεύεται τη μητριά του, Πηνελόπη.
Στη συνέχεια ο γιος της Πηνελόπης και του Οδυσσέα, ο Τηλέμαχος, παντρεύεται την Κίρκη. Φανταστείτε λοιπόν τώρα τι είδους μάχες θα μπορούσαμε να δώσουμε για όλο αυτό…
Πηγή: Protagon.gr
Πηγή: Protagon.gr