Μετὰ τὸ τέλος τοῦ Β’ Μεσσηνιακοῦ πολέμου ἡ Σπάρτη ἤθελε νὰ ἀποκτήσει τὴ κυριαρχία ὁλόκληρης τῆς Πελοποννήσου, ἐμπόδιο ὅμως σὲ αὐτὰ τὰ σχέδια ἦταν ἡ ἀκμάζουσα πόλη τοῦ Ἄργους.
Ἡ Σπάρτη καὶ τὸ Ἄργος βρίσκονταν σὲ μακροχρόνια διαμάχη, μὲ τὴ Σπάρτη νὰ ἔχει καταφέρει νὰ πάρει ὑπὸ τὴν κυριαρχία της ἀρκετὲς περιοχὲς ποὺ ἀνῆκαν στὸ Ἄργος. Ὅταν οἱ Ἀργεῖοι ἄρχισαν μετὰ ἀπὸ τὶς ἧττες αὐτὲς νὰ διεκδικοῦν πάλι τὰ ἐδάφη ποὺ πρωτύτερα τοὺς ἀνῆκαν, στὴ Σπάρτη ἦταν βασιλιᾶς ὁ Κλεομένης Α΄. Ὁ Κλεομένης θέλοντας νὰ ἐκμηδενίσει τὴν ἀπειλὴ τῆς πόλης τοῦ Ἄργους γιὰ τὴ Σπάρτη προετοίμασε μιὰ πολὺ προσεκτικὰ σχεδιασμένη ἐκστρατεία καὶ ἀφοῦ συμβουλεύτηκε τὸ μαντεῖο τῶν Δελφῶν ξεκίνησε γιὰ νὰ κατακτήσει τὸ Ἄργος. Μετὰ ἀπὸ μιὰ θυσία ποὺ δὲν ἔδειξε καλὰ σημάδια στὸ ποταμὸ Ἐρασίνο, κατευθύνθηκε πρὸς τὴ θάλασσα ὅπου ἔσφαξε ἕνα ταῦρο. Τελικὰ ἔφτασε μὲ καράβια στὴ Σηπεία. Οἱ Ἀργεῖοι στρατοπέδευσαν ἀπέναντί ἀπὸ τοὺς Σπαρτιᾶτες, καθὼς λόγῳ ἑνὸς χρησμοῦ ποὺ εἶχαν πάρει γιὰ αὐτὴ τὴ μάχη, δὲ φοβόντουσαν τὴν ἀναμέτρηση, ἀλλὰ νὰ μὴν ὑπάρξει κάποιος δόλος ἀπὸ τὸν ὁποῖο θὰ μποροῦσαν νὰ νικηθοῦν. Ὁ χρησμὸς ποὺ εἶχαν πάρει ἔλεγε:
«Ὅταν ἡ θηλυκὴ νικήσει τὸν ἀρσενικό,
τὸν διώξει καὶ δοξασθεῖ ἀνάμεσα στοὺς Ἀργείους,
τότε πολλὲς Ἀργείτισσες θὰ ξεσχίσουν τὰ μάγουλά τους,
ὥστε κάποτε νὰ πεῖ κάποιος μεταγενέστερος ἄνθρωπος:
ὁ φοβερὸς τριπλοτυλιγμένος ὄφις χάθηκε νικημένος ἀπὸ δόρυ».
Οἱ Ἀργεῖοι θεώρησαν πὼς τὸ θηλυκὸ συμβόλιζε τὴ Σηπεία, ἐνῷ τὸ ἀρσενικὸ ἦταν ὁ Κλεομένης, καθὼς καὶ πὼς τὸ φίδι ἦταν ὁ δόλος. Τελικά, θεωρεῖται πὼς ὁ χρησμὸς αὐτὸς μπορεῖ νὰ ἀναφερόταν στὴ δράση της Τελέσιλλας.
Στὴ συνέχεια, γιὰ νὰ ἀποφύγουν νὰ νικηθοῦν ἀπὸ δόλο οἱ πολεμιστὲς τοῦ Ἄργους ἀκολουθοῦσαν πιστὰ τὰ σήματα τοῦ κήρυκα τοῦ ἀντιπάλου. Ὅταν ὁ Κλεομένης κατάλαβε τί γινόταν διέταξε νὰ ἀκουστεῖ ἀπὸ τὸν κήρυκα νὰ πᾶνε οἱ στρατιῶτες γιὰ φαγητό, ἐνῷ ἐκεῖνοι θὰ ἔκαναν ἐπίθεση. Οἱ Ἀργεῖοι δὲν κατάλαβαν τὸ τέχνασμα καὶ ἔτσι δέχτηκαν ἐπίθεση, ἐνῷ βρίσκονταν στὴ διαδικασία τοῦ γεύματος. Πολλοὶ σκοτώθηκαν, ἐνῷ κάποιοι κατάφεραν νὰ διαφύγουν στὸ ἱερὸ ἄλσος ποὺ ἦταν ἀφιερωμένο στὸν Ἄργο. Ὁ Κλεομένης, ἐπειδὴ δὲν μποροῦσε νὰ μπεῖ μὲ τὸ στράτευμά του σὲ ἱερὸ χῶρο, χρησιμοποίησε δόλο καὶ μαθαίνοντας τὰ ὀνόματα τῶν στρατιωτῶν ποὺ ἦταν μέσα στὸ δάσος ἀπὸ ἄλλους ποὺ εἶχαν μείνει ἔξω, τοὺς φώναζε λέγοντας πὼς ἔχει πάρει λύτρα γιὰ νὰ τοὺς ἀφήσει ἐλεύθερους. Ὅταν ὅμως ἔβγαιναν τοὺς σκότωνε. Ὅταν κάποιος Ἀργεῖος ἀνέβηκε σὲ ἕνα δέντρο καὶ εἶδε τί γινόταν, κανένας ἄλλος δὲν βγῆκε. Τότε ὁ Κλεομένης διέταξε νὰ βάλουν φωτιὰ στὸ ἄλσος σκοτώνοντας καὶ τοὺς ὑπόλοιπους στρατιῶτες τοῦ Ἄργους.
Στὴ συνέχεια ὁ Ἡρόδοτος ἀναφέρει πὼς ὁ Κλεομένης θεώρησε πὼς αὐτὸ ἦταν τὸ Ἄργος ποὺ τοῦ ἔλεγε ὁ χρησμὸς πὼς θὰ κατακτήσει καὶ μετὰ ἀπὸ ἕναν ὄχι τόσο εὐνοϊκὸ οἰωνὸ ποὺ εἶχε ἡ θυσία του στὸ Ἠραῖον, ἀποφάσισε νὰ φύγει γιὰ τὴ Σπάρτη ἔχοντας ἤδη ἀποδυναμώσει τὸ Ἄργος. Ὁ Ἡρόδοτος δὲν κάνει καμιὰ ἀναφορὰ στὴ Τελέσιλλα. Εἶναι πιθανὸ αὐτὸ νὰ συμβαίνει γιατί ὁ Ἡρόδοτος εἶχε τὶς πηγές του στὴ Σπάρτη. Ὁ Παυσανίας, ὁ Πλούταρχος καὶ ὁ Πολύαινος ὅμως ἀναφέρουν πὼς ὁ Κλεομένης μετὰ ἀπὸ αὐτὴ τὴ νίκη του ξεκίνησε γιὰ νὰ κατακτήσει καὶ τὴ πόλη τοῦ Ἄργους, ἕνα ἔργο ποὺ τὸ θεώρησε ἀρκετὰ εὔκολο, δεδομένου ὅτι δὲν ὑπῆρχαν πιὰ ὑπερασπιστές.
Ὑπεράσπιση τῆς πόλης τοῦ Ἄργους
Μέσα στὴν πόλη ἡ Τελέσιλλα ἦταν αὐτὴ ποὺ μάζεψε τοὺς δούλους καὶ ὅσους δὲν μποροῦσαν νὰ πολεμήσουν στὸ κάστρο καὶ συγκέντρωσε ταυτόχρονα ὅλες τὶς γυναῖκες ποὺ ἦταν ἱκανὲς νὰ πολεμήσουν. Μάζεψε ὅσα ὅπλα μποροῦσε νὰ βρεῖ στὰ σπίτια καὶ στὰ ἱερὰ καὶ ὅπλισε τὶς γυναῖκες. Ἔπειτα, σύμφωνα μὲ τὴ περιγραφή του Πλούταρχου, στάθηκαν στὶς ἐπάλξεις γύρω ἀπὸ τὰ τείχη σὰν στεφάνι. Ὁρμὴ καὶ θεῖα τρέλα κατέλαβε τὶς γυναῖκες οἱ ὁποῖες δὲν φοβήθηκαν ὅταν ὁ ἐχθρὸς πλησίασε μὲ ἀλαλαγμούς, ἀλλὰ τὸν ἀντιμετώπισαν γενναία. Ὁ Κλεομένης τότε σκέφτηκε πὼς μιὰ νίκη σὲ αὐτὴ τὴ μάχη θὰ ἦταν μισερὴ καὶ ἄδοξη, διότι θὰ εἶχαν νικήσει γυναῖκες, ἐνῷ μιὰ ἧττα θὰ ἦταν πολὺ μεγάλη ντροπὴ γιὰ τὸ στρατό του.
Ἔτσι ἀποφάσισε νὰ ὑποχωρήσει. Ἡ πόλη εἶχε σωθεῖ. Ἔθαψαν τὶς γυναῖκες ποὺ εἶχαν πεθάνει στὴν ὁδὸ Ἀργείας καὶ ἐπιτράπηκε στὶς ὑπόλοιπες νὰ χτίσουν ναὸ ὡς ἐνθύμιο τῆς ἀνδρείας τους. Ὁ ναὸς ὀνομάστηκε Ἐνυάλιον, ἕνα ἐπίθετο τοῦ θεοῦ Ἄρη, ὁ ὁποῖος στὸ Ἄργος θεωροῦνταν θεὸς τῶν γυναικῶν. Ἔπειτα ἀπὸ αὐτὴ τὴ μάχη τὸ Ἄργος εἶχε μείνει χωρὶς ἀνδρικὸ πληθυσμό. Οἱ δοῦλοι ἀνέλαβαν τὰ διάφορα δημόσια ἀξιώματα, ἐνῷ οἱ γυναῖκες ἑνώθηκαν μὲ ἄριστους γείτονες ποὺ τοὺς πολιτογράφησαν. Ὅταν τὰ παιδιά τους μεγάλωσαν πῆραν τὴν ἐξουσία ἀπὸ τοὺς δούλους καὶ τὸ Ἄργος ἄρχισε πάλι νὰ ἀνακάμπτει καὶ νὰ ἀκμάζει. Γιὰ τὴ Σπάρτη ἡ νίκη αὐτὴ ἦταν πολὺ σημαντικὴ γιατί ἀποδυνάμωσε τὸν ἐχθρό της γιὰ μιὰ ὁλόκληρη γενιά. Ἡ νίκη ὅμως τὸν γυναικῶν τοῦ Ἄργους καὶ τῆς Τελέσιλλας εἶχε ἐξίσου τεράστια σημασία. Ἡ πόλη σώθηκε καὶ κατάφερε σύντομα νὰ ξαναφτάσει σὲ μεγάλη ἀκμὴ καὶ οἱ γυναῖκες κατάφεραν νὰ συνεισφέρουν σὲ μιὰ τόσο δύσκολη στιγμὴ γιὰ τὴν πόλη τους. Ἡ Τελέσιλλα ἔμεινε στὴ μνήμη τῶν συμπολιτῶν της γιὰ πολλὰ χρόνια, ἀλλὰ καὶ τιμήθηκε λαμπρά.
Μετὰ τὴ μεγάλη μάχη στὴν ὁποία ἡ Τελέσιλλα ἔπαιξε πρωταγωνιστικὸ ρόλο, οἱ πολῖτες τοῦ Ἄργους ὡς δεῖγμα εὐγνωμοσύνης τοποθέτησαν ἕνα ἄγαλμά της πάνω ἀπὸ τὸ θέατρο τῆς πόλης, μπροστὰ ἀπὸ τὸ ἱερὸ τῆς Ἀφροδίτης. Τὸ ἄγαλμα εἶχε φτιαχτεῖ ἀπὸ τὸν Ἀθηναῖο γλύπτη Νικήρατο καὶ ἀπεικόνιζε τὴν Τελέσιλλα νὰ κρατάει στὰ χέρια της τὸ πολεμικό της κράνος ἕτοιμη νὰ τὸ φορέσει, ἐνῷ τὰ πόδια τῆς πατοῦσαν πάνω στὰ βιβλία της. Τὸ ἄγαλμα αὐτὸ σήμερα δὲν ἔχει βρεθεῖ, ἀλλὰ θεωρεῖται πὼς μέχρι τὸ 170 μ.Χ. σωζόταν τὸ πρωτότυπο ἢ κάποιο ἀντίγραφο, καθὼς ὁ Παυσανίας περνῶντας ἀπὸ τὸ Ἄργος τὸ εἶδε καὶ ἔγραψε γιὰ αὐτό.
Ἀκόμα, πρὸς τιμὴν τῶν γυναικῶν ποὺ πολέμησαν γιὰ τὴν πατρίδα τους, ὁρίστηκε γιορτή, ἡ ὁποία λεγόταν «Ὑβριστικὰ» καὶ γινόταν κάθε χρόνο στὴν ἐπέτειο τῆς μάχης. Στὴ γιορτὴ αὐτή, οἱ γυναῖκες φοροῦσαν ἀνδρικὰ ἐνδύματα, ἐνῷ οἱ ἄντρες γυναικεῖα.
Μετὰ τὸ θάνατο τῆς Τελέσιλλας, ὁ ἄντρας της Εὐξενίδας ἔστησε μνημεῖο πρὸς τιμήν της μὲ τὸ ἑξῆς ἐπίγραμμα:
Μνημεῖο, γλυκιὰ Τελέσιλλα, ἔστησε ἐδῶ
ὁ Εὐξενίδας γιὰ τὴ γυναῖκα ποὺ παντρεύτηκε,
γιατί πάντα ἦταν γεμάτη πίστη, εὔνοια, ἀρετή
καὶ ἀγάπη. Ἂς μένει καὶ γιὰ τοὺς μεταγενέστερους
ἡ φήμη σου ἀξέχαστη γιὰ πάντα».
Σήμερα, ἡ πλατεῖα στὴν ὁδὸ Ἰνάχου τῆς πόλης τοῦ Ἄργους ἔχει τὸ ὄνομα τῆς σπουδαίας ποιήτριας καὶ πολεμίστριας, ὅπως καὶ ὁ πολιτιστικὸς σύλλογος τῆς πόλης. Πολλοὶ μπορεῖ νὰ μὴν τὴν ξέρουν, ὅμως ὑπῆρξε μιὰ σπουδαία προσωπικότητα τόσο γιὰ τὴν πόλη της, ὅσο καὶ γιὰ τὸν ἀρχαῖο ἑλληνικὸ κόσμο.
Δυστυχῶς δὲν ἔχει σωθεῖ καμία ἀναπαράσταση τῆς Τελέσιλλας μὲ ἐξαίρεση ἕνα ἀνάγλυφο γυναίκας ποὺ σήμερα βρίσκεται ἐντοιχισμένο κάτω ἀπὸ τὸ κεντρικὸ ἐξώστη τοῦ ἀρχοντικοῦ του Τσώκρη στὸ Ἄργος. Παριστάνει μιὰ γυναῖκα ποὺ κρατάει μὲ τὸ δεξί της χέρι ἕνα στεφάνι, ἐνῷ μπροστά της βρίσκεται ἕνα μικρὸ γυμνὸ παιδί, τὸ ὁποῖο μὲ τὸ ἀριστερό του χέρι κρατάει τὸ μανδύα του ποὺ εἶναι ριγμένος στὴ πλάτη του καὶ μὲ τὸ δεξί του χέρι προσπαθεῖ νὰ πάρει τὸ στεφάνι ἀπὸ τὴ γυναῖκα ποὺ ὅμως δὲν τὸ φτάνει. Ὁρισμένοι ὑποστηρίζουν ὅτι ἡ παράσταση αὐτὴ εἶναι της Τελέσιλλας, ἐνῷ τὸ παιδὶ ποὺ εἶναι μπροστά της συμβολίζει τὴ φτερωτὴ εὐφυΐα. Παρόλα αὐτὰ δὲν συμφωνοῦν ὅλοι μὲ αὐτὴ τὴν ὑπόθεση, καθὼς ἀποδίδουν τὸ ἀνάγλυφο αὐτὸ σὲ ἐπιτύμβια παράσταση κάποιας μητέρας μὲ τὸ παιδί της. Τὴν εἰκόνα αὐτὴ μπορεῖτε νὰ τὴ δεῖτε ἀριστερά, ὅπως αὐτὴ ἀπεικονίζεται στὸ βιβλίο του Ζερκίνη, «Τὸ Ἄργος διαμέσου τῶν αἰώνων».
Βιβλιογραφία:
Βιβλία:
«Ἀρχαῖες Γυναῖκες», Χρῆστος Τσούκας, ἐκδ. Χατζηνικολής, Ἀθήνα 1992
«Κορινθιακά», Παυσανίας, εἰσαγωγή-μετάφραση-σχόλια Γιάννης Κορδάτος, ἐκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος, Ἀθήνα 1979
«Μοῦσαι», τόμος Ζ, Ἡρόδοτος, εἰσαγωγή-μετάφραση-σχόλια Εὐάγ. Πανέτσος, ἐπιμέλεια ἔκδοσης Γιάννης Κορδάτος, ἐκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος, Ἀθήνα 1970
«Οἱ γυναῖκες στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα», ἐπιμέλεια Giampiera Arigoni, μετάφραση Μ. Ἀνδρόνικου, Ε. Δουλάμη, Α. Κεφαλᾶ, Ἐπιμέλεια στὴν ἑλληνικὴ ἔκδοση Μ. Ἀνδρόνικου, Α. Κεφαλᾶ, ἐκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2007
«Οἱ γυναῖκες στὸν ἀρχαῖο κόσμο», Fantham Elaine, μετάφραση Κωνσταντῖνος Μπούρας, Ἐπιμέλεια Ἑλένη Γκάστη, ἐκδ. Πατάκης, Ἀθήνα 2004
«Οἱ γυναῖκες τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδας» 2η ἔκδοση, Eva Cantarella, Μετάφραση Παναγιώτη Δ. Δημάκη, ἐκδ. Παπαδήμα, Ἀθήνα 2005
«Πλούταρχου Ἠθικά: Γυναικῶν Ἀρεταί», Πλούταρχος, εἰσαγωγή-μετάφραση-σημειώσεις Ἐμμανουὴλ Δαυϊδ, ἐκδ. Πάπυρος, Ἀθήνα 1975
«Τὸ Ἄργος διαμέσου τῶν αἰώνων» 3η ἔκδοση, Ἰωάννου Ἔρν. Ζεγκίνη, [χ.ε.], Ἀθήνα 1996
Ἄρθρα:
«Πρῶτο ἀφιέρωμα στὸ Ἄργος», Περιοδικὸ Ἐλλέβορος, τεῦχος 11, Ἄργος, 1994
Πηγὴ https://www.filosofikilithos.gr/telesilla-i-argeia.../