Αν ζητούσα -περιοριζόμενος στην ποίηση-να μου υποδείξει κάποιος πιο είναι το «καλύτερο» ποίημα για την ευτυχία στην παγκόσμια λογοτεχνία , σίγουρα θα μου απαντούσε ότι κάτι τέτοιο δεν υπάρχει .Γιατί η κρίση εξαρτάται από την εποχή,τον πολιτισμό και το πώς ορίζεται η ευτυχία . Υπάρχουν ,ωστόσο, κάποια ποιήματα που θεωρούνται κλασικές, παγκόσμιες αναφορές στο θέμα.
Μερικά από τα πιο συχνά αναφερόμενα ως “κορυφαία”, είναι:
1.To “Eternity”του William Blake,το οποίο από πολλούς μελετητές, θεωρείται ως το πιο βαθύ ,πιο συμπυκνωμένο και φιλοσοφικά ισχυρό ποίημα για την ευτυχία. Συχνά αναφέρεται ως η πιο “καθαρή” ποιητική διατύπωση της ευτυχίας στη δυτική παράδοση.
2.Το “Song of Myself” του Walt Whitman,που βλέπει την ευτυχία ως αποδοχή του εαυτού και του κόσμου , σωματική, γήινη και βαθιά ανθρώπινη.
3.Το “Gitanjali”(Αποσαφήνηση ) του Rabindranath Tagore που προσεγγίζει την ευτυχία ως ένωση με το θείο και το απλό,επικεντρωνόμενο στην εσωτερική γαλήνη.
4.Το “Oda a las cosas simples” του Pablo Neruda που μας αποκαλύπτει μια πολύ σύγχρονη και ανθρώπινη προσέγγιση της ευτυχίας ,στα καθημερινά, τα μικρά, τα ταπεινά.
Ενας φιλόσοφος που φαίνεται να έχει επηρεάσει όλη την ποιητική σκέψη για την ευτυχία είναι ο Επίκουρος ,ο οποίος με απλά λόγια είπε ότι η ευτυχία είναι απουσία φόβου και πόνου και τη βρίσκουμε στην απλότητα,τη φιλία, το μέτρο.
Επειδή από πολύ-πολύ παλιά γνώρισα και θαύμασα το έργο του ποιητή και επειδή πιστεύω ότι προσεγγίζει πολύ ανθρώπινα το θέμα «ευτυχία» ,από τα παραπάνω ποιήματα επέλεξα το «Τραγούδι στον Εαυτό μου»( “Song of Myself”) του Ουόλτ Γουίτμαν, επέλεξα ,προσεγγίζοντας το θέμα «ευτυχία» ,να σχολιάσω απ’αυτό τέσσερα αποσπάσματά (1,5,51,52)
Ο Γουόλτ Ουίτμαν ήταν ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς συγγραφείς και ποιητές.Γεννήθηκε το 1819,στην Νέα Υόρκη και πέθανε το 1892 στο Νιου Τζέρσεϊ.
Το ποίημα «Το Τραγούδι του Εαυτού μου» είναι το πρώτο από τα ποιήματα της συλλογής «Φύλλα Χλόης»(Leaves of the Grass),η οποία πρωτοεκδόθηκε το 1855. Είναι το μεγαλύτερο ποίημα που έγραψε ο Γουίτμαν και αποτελείται από 1.346 στίχους.
Ο Ουίτμαν υπήρξε ανατροπέας και στη μορφή και στη γλώσσα μέσα στο έργο του. Έτσι όπως όλοι οι μεγάλοι καινοτόμοι, ο Ουίτμαν δημιούργησε δική του γλώσσα : ένα αμάλγαμα όπου ανέμειξε προφορικό και γραπτό λόγο, αργκό και φιλοσοφία, επιστήμη και μαγεία, πεζοδρόμιο και σαλόνι, επαγγελματικό ιδιόλεκτο και δημοσιογραφική ευκολία, αγγλικά και άλλες γλώσσες». Το ίδιο και στη μορφή. Ο στίχος του έχει δική του μορφή, χορεύει, παραβλήθηκε με τη σουίτα και την όπερα, η στίξη είναι ιδιόρρυθμη, η ομοιοκαταληξία εξοβελίστηκε και το μέτρο αγνοήθηκε. Όπως έλεγε ο ίδιος «Κάποιες φορές νομίζω πως τα Φύλλα Χλόης είναι ένα γλωσσικό πείραμα».
Ο Γουίτμαν πέρασε σποραδικά στην Ελλάδα τον 20ο αιώνα. Οι Λαπαθιώτης, Γιοφύλλης, Καρβούνης, Κλ. Παράσχος, Μαγκάκης, και άλλοι μετέφρασαν μερικά ποιήματά του. Ο Παλαμάς επίσης, ο Σικελιανός συνέθεσε τον πρόλογο στην έκδοση του Προεστόπουλου το 1956 και ο Κατσίμπαλης συνέθεσε μικρή Βιβλιογραφία. Το 1906 η Ζωή Νικολοπούλου έκανε νέα μετάφραση του ποιήματος και το 2019 η Ελένη και η Κατερίνα Ηλιοπούλου μετέφρασαν τα Φύλλα Χλόης ( Κέδρος).
Το ποίημα έχει εκδοθεί από τις εκδόσεις GUTENBERG το 2023 σε μετάφραση του Δημήτρη Δημηρούλη, Καθηγητή Ιστορίας και Θεωρίας της Λογοτεχνίας στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου, γνωστό για τις μελέτες του στη λογοτεχνία, τα μέσα και τον πολιτισμό.
Η εμβάθυνση στο «Τραγούδι του Εαυτού μου» αποκαλύπτει μια φιλοσοφική επανάσταση που ξεπερνά τα όρια της λογοτεχνίας. Ο Ουίτμαν δεν έγραψε απλώς στίχους, επαναπροσδιόρισε τη σχέση του ανθρώπου με το θείο, το σώμα και την κοινωνία.
Η «κραυγή» του Ουίτμαν έφτασε στην Ελλάδα και επηρέασε δημιουργούς που αναζητούσαν μια νέα, ρωμαλέα φωνή για να εκφράσουν το ελληνικό πνεύμα και την οικουμενικότητα.
Ο Παλαμάς ήταν από τους πρώτους που αναγνώρισαν το μέγεθος του Ουίτμαν. Η επίδραση είναι εμφανής στον «Δωδεκάλογο του Γύφτου». Όπως ο Ουίτμαν, έτσι και ο Γύφτος του Παλαμά είναι ένας περιπλανώμενος, ελεύθερος άνθρωπος που αμφισβητεί τα δόγματα και υμνεί την αδιάκοπη δημιουργία. Ο Παλαμάς δανείζεται την «πλατιά» αναπνοή του Ουίτμαν για να μιλήσει για το μέλλον του Ελληνισμού.
Ο Άγγελος Σικελιανός είναι ο Ορφικός Ουίτμαν καί ίσως ο πιο κοντινός συγγενής του στην Ελλάδα ως προς τη βιταλιστική ορμή.Η «Δελφική Ιδέα» και ο τρόπος που ο Σικελιανός βίωνε τη φύση ως μια ζωντανή, θεϊκή ολότητα θυμίζουν έντονα τον Αμερικανό ποιητή. Και οι δύο βλέπουν τον ποιητή ως έναν «ιερέα» της ζωής που ενώνει τη γη με τον ουρανό.
Ο Νίκος Καζαντζάκης διαπνέεται από την ουιτμανική ιδέα της «πάλης» και της εξέλιξης. Η φράση του Ουίτμαν «Πιστεύω στη σάρκα και στις ορέξεις» βρίσκει αντίλαλο στον Ζορμπά, ενώ η ιδέα ότι ο άνθρωπος βοηθά τον Θεό να σωθεί (στην Ασκητική θα έλεγα της δράσης ), συγγενεύει με την ουιτμανική αντίληψη ότι το θείο ολοκληρώνεται μέσα από την ανθρώπινη εμπειρία.
Ο Ελύτης φέρνει τον Ουίτμαν στο Αιγαίο.Στο «Άξιον Εστί», η δομή της «Γένεσις» και η αποθέωση των αισθήσεων («αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας») θυμίζουν τον τρόπο που ο Ουίτμαν καταλογογραφεί τον κόσμο. Η «ηλιακή μεταφυσική» του Ελύτη είναι η ελληνική εκδοχή της ουιτμανικής ευδαιμονίας: η ευτυχία που πηγάζει από την καθαρότητα του ορατού κόσμου.
Ο Ουίτμαν μας δίδαξε ότι η ευτυχία δεν είναι η απουσία προβλημάτων, αλλά η κατάφαση στη ζωή παρά τις αντιφάσεις της. Όπως λέει και ο ίδιος:
«Ελέγχω τον εαυτό μου; Πολύ καλά λοιπόν, ελέγχω τον εαυτό μου. (Είμαι μεγάλος, περιέχω πλήθη.)»
Ήταν μεγάλη μου χαρά να εμβαθύνουμε σε έναν από τους πιο ελεύθερους και «φωτεινούς» ποιητές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ο Ουίτμαν παραμένει επίκαιρος ακριβώς επειδή η «ευτυχία» που προτείνει δεν είναι μια επιφανειακή χαρά, αλλά μια βαθιά πνευματική ανθεκτικότητα και μια ανοιχτή αγκαλιά προς όλη την πλάση.
Ας ακούσουμε τη φωνή του «Σταμάτα μαζί μου αυτή τη μέρα και τη νύχτα και θα κατέχεις την καταγωγή όλων των ποιημάτων.»
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΡΙΘΜΟΣ 1( Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΩΣ ΑΥΤΟ-ΑΠΟΔΟΧΗ ΚΑΙ ΑΥΤΑΡΚΕΙΑ)
«Εορτάζω τον εαυτό μου, και τραγουδώ τον εαυτό μου,
Κι ό,τι πιστεύω θα πιστέψεις κι εσύ,
Γιατί κάθε μόριο δικό μου είναι και δικό σου.
Αράζω και προσκαλώ την ψυχή μου,
Ξαπλώνω κι αράζω κατά τη βολή μου παρατηρώντας μια λόγχη χλόης καλοκαιριάτικη.
Η γλώσσα μου, κάθε μόριο του αίματός μου, έγινε απ’ αυτή τη γη, αυτόν τον αέρα,
Γεννήθηκα εδώ από γονείς που γεννήθηκαν εδώ όπως και οι δικοί τους γονείς, όπως και οι
γονείς των γονιών τους,
Εγώ, τριάντα εφτά χρονών τώρα με τέλεια υγεία αρχινώ, Ελπίζοντας να μην σταματήσω έως το θάνατο.
Δόγματα και θεωρίες στην άκρη,
Ν’ αποσυρθούν για λίγο ν’ αρκεστούν σ’ αυτό που είναι, χωρίς ποτέ να λησμονηθούν,
Νοιάζομαι για το καλό ή το κακό, επιτρέπω να μιλά σε κάθε απρόοπτο,
Η φύση χωρίς έλεγχο με αρχέγονη ενέργεια.»
Ο Ουίτμαν ανοίγει το ποίημα με μια δήλωση που είναι σχεδόν μανιφέστο:
“I celebrate myself, and sing myself.”[ Εορτάζω τον εαυτό μου, και τραγουδώ τον εαυτό μου].Αυτή η φράση δεν είναι ναρκισσισμός,είναι οντολογική χαρά.
“I celebrate myself, and sing myself.”[ Εορτάζω τον εαυτό μου, και τραγουδώ τον εαυτό μου].Αυτή η φράση δεν είναι ναρκισσισμός,είναι οντολογική χαρά.
Η ευτυχία εδώ είναι η αρχική συνθήκη της ύπαρξης: το δικαίωμα να είσαι αυτό που είσαι.Τι σημαίνει αυτό ποιητικά;
Σημαίνει ότι : η ευτυχία δεν είναι αποτέλεσμα, αλλά αφετηρία,η αυτο-ύμνηση δεν είναι εγωκεντρική, αλλά δημοκρατική, ό,τι ισχύει για τον ποιητή ισχύει για όλους, η γλώσσα είναι απλή, δηλωτική, σχεδόν παιδική ,σαν να λέει: «η ζωή είναι ήδη αρκετή».
Η ευτυχία εδώ λειτουργεί ως:
Η ευτυχία εδώ λειτουργεί ως:
αυτο-επιβεβαίωση χωρίς ενοχή,αποδοχή του σώματος και της ύπαρξης, πρωτογενής χαρά του είναι.
Από φιλοσοφική άποψη ο Γουίτμαν βλέπει την ευτυχία ως οντολογική αυτάρκεια.
Από φιλοσοφική άποψη ο Γουίτμαν βλέπει την ευτυχία ως οντολογική αυτάρκεια.
Η φράση θυμίζει έντονα την αρχαιοελληνική αυτάρκεια ,όχι την στωική (αποστασιοποίηση), αλλά την επικούρεια και τη διονυσιακή: η χαρά πηγάζει από το γεγονός ότι είμαι, όχι από το ότι έχω. Ο Ουίτμαν-θεωρώ-ότι βρίσκεται στη γραμμή του Επίκουρου( η ηδονή ως φυσική κατάσταση όταν δεν υπάρχει ταραχή), του Σπινόζα (η χαρά ως αύξηση της δύναμης του είναι), του Νίτσε( η επιβεβαίωση του εαυτού ως πράξη δημιουργίας).Τελικά η ευτυχία είναι οντολογική επιβεβαίωση.
Επ’ ευκαιρία είναι σκόπιμο να δούμε στο σημείο αυτό πως προσεγγίζει η σύγχρονη ψυχολογία την «ευτυχία».
Η σύγχρονη ψυχολογία, θεμελιώνει την έννοια της ευτυχίας πάνω σε τρείς θεμελιώδεις άξονες : την αυτο-συμπόνια,την ενσωμάτωση του εαυτού,την απουσία εσωτερικού κριτή. H έρευνα το έχει επιβεβαιώσει, όπως θα δούμε, με εντυπωσιακή συνέπεια. Ο Ουίτμαν προτείνει μια μη-νευρωτική σχέση με τον εαυτό: ο εαυτός δεν είναι πρόβλημα, είναι πηγή χαράς.
Ειδικότερα ,η ιστορία της ευτυχίας στη σύγχρονη ψυχολογία δεν είναι μια ευθεία γραμμή, είναι ένα σύνολο φωνών που συγκλίνουν, σαν χορδές που κουρδίζονται προς την ίδια τονικότητα. Σημαντικοί μελετητές ,καθένας από διαφορετικό μονοπάτι ,συναντιούνται σε ένα κοινό σημείο: ότι ο άνθρωπος ευημερεί όταν συμφιλιώνεται με τον εαυτό του.
Επ’ ευκαιρία είναι σκόπιμο να δούμε στο σημείο αυτό πως προσεγγίζει η σύγχρονη ψυχολογία την «ευτυχία».
Η σύγχρονη ψυχολογία, θεμελιώνει την έννοια της ευτυχίας πάνω σε τρείς θεμελιώδεις άξονες : την αυτο-συμπόνια,την ενσωμάτωση του εαυτού,την απουσία εσωτερικού κριτή. H έρευνα το έχει επιβεβαιώσει, όπως θα δούμε, με εντυπωσιακή συνέπεια. Ο Ουίτμαν προτείνει μια μη-νευρωτική σχέση με τον εαυτό: ο εαυτός δεν είναι πρόβλημα, είναι πηγή χαράς.
Ειδικότερα ,η ιστορία της ευτυχίας στη σύγχρονη ψυχολογία δεν είναι μια ευθεία γραμμή, είναι ένα σύνολο φωνών που συγκλίνουν, σαν χορδές που κουρδίζονται προς την ίδια τονικότητα. Σημαντικοί μελετητές ,καθένας από διαφορετικό μονοπάτι ,συναντιούνται σε ένα κοινό σημείο: ότι ο άνθρωπος ευημερεί όταν συμφιλιώνεται με τον εαυτό του.
Ο Αμερικανός ψυχολόγος, εκπαιδευτικός και συγγραφέας βιβλίων αυτοβοήθειας Μάρτιν Σέλιγκμαν έδωσε στην ευτυχία επιστημονικό σώμα. Έδειξε ότι δεν είναι μια διάθεση που έρχεται και φεύγει, αλλά μια κατάσταση που μπορεί να καλλιεργηθεί, όπως καλλιεργείται ένας κήπος. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αυτο‑συμπόνια, η ενσωμάτωση του εαυτού και η απουσία του εσωτερικού κριτή αποκτούν υπόσταση: δεν είναι ποιητικές μεταφορές, αλλά ψυχολογικές δυνάμεις.
Ο Αμερικανός ψυχολόγος ,ο οποίος έμεινε γνωστός για τη θεωρία ιεράρχησης των αναγκών Αβραάμ Μάσλοου , με την ήρεμη βεβαιότητα του ανθρωπιστή, τοποθέτησε την ευτυχία στην κορυφή της ανθρώπινης ανάπτυξης. Η αυτοπραγμάτωση, για εκείνον, δεν είναι μια ηρωική κατάκτηση αλλά η στιγμή που ο άνθρωπος γίνεται αυτό που ήδη είναι. Η ενσωμάτωση του εαυτού — η συμφωνία ανάμεσα στο μέσα και το έξω — είναι η καρδιά αυτής της κορύφωσης.
Ο Καρλ Ρότζες ,Αμερικανός ψυχολόγος, ο οποίος υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της Ανθρωπιστικής Ψυχολογίας , πιο τρυφερός, πιο γήινος, μας υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος ανθίζει μόνο όταν παύει να φοβάται τον εαυτό του. Η άνευ όρων αποδοχή, η απουσία του εσωτερικού κριτή, δεν είναι αδυναμία, είναι ο χώρος όπου η αυθεντικότητα μπορεί να αναπνεύσει. Εκεί, η ευτυχία δεν είναι στόχος αλλά παρενέργεια της ελευθερίας.
Ο Μιχάϊ Τσίκζεντμιχαϊ ,καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπισήμιο του Σικάγου, μίλησε για τη ροή (flow theory),εκείνη τη λεπτή, σχεδόν μυστική κατάσταση όπου ο εαυτός παύει να παρακολουθεί τον εαυτό. Στη ροή, η αυτο‑κριτική σιωπά όχι επειδή νικήθηκε, αλλά επειδή δεν έχει θέση. Η ευτυχία γίνεται εμπειρία καθαρής παρουσίας.
Η Κριστίν Νεφ ,γνωστή παγκοσμίως για την πρωτοποριακή της δουλειά στην αυτοσυμπόνια (self-compassion), ψυχολόγος, με την καθαρότητα της σύγχρονης έρευνας, έδειξε ότι η αυτο‑συμπόνια δεν είναι πολυτέλεια αλλά προϋπόθεση. Χωρίς αυτήν, ο εσωτερικός κριτής γίνεται τύραννος,με αυτήν, μεταμορφώνεται σε σύμμαχο. Η αυτο‑συμπόνια είναι το σημείο όπου η ψυχολογία συναντά την ποίηση: η στιγμή που ο άνθρωπος μαθαίνει να μιλά στον εαυτό του όπως θα μιλούσε σε έναν αγαπημένο.
Και έτσι, όλοι αυτοί οι στοχαστές, χωρίς να το έχουν σχεδιάσει, χτίζουν μαζί μια ενιαία αρχιτεκτονική:η ευτυχία γεννιέται όταν ο εαυτός παύει να είναι πεδίο μάχης και γίνεται τόπος κατοίκησης.Όταν η φωνή μέσα μας δεν μας δικάζει αλλά μας συνοδεύει.Όταν η ζωή δεν ζητά να την κατακτήσουμε αλλά να την κατοικήσουμε.Είναι η ίδια αρχιτεκτονική που αναγνωρίζει ο Γουίτμαν όταν λέει «I celebrate myself»,όχι από ναρκισσισμό, αλλά από συμφιλίωση.
Από κοινωνιολογίκή άποψη ο Γουίτμαν δημιουργεί τον Δημοκρατικό εαυτό.Η αυτο-γιορτή δεν είναι ατομικισμός.Είναι η ιδέα ότι κάθε άνθρωπος αξίζει να γιορτάζεται.Αυτό είναι βαθιά όχι μόνο αμερικανικό αλλά και παγκόσμιο και βαθιά δημοκρατικό :η ευτυχία είναι δικαίωμα όλων.
Από θρησκευτική άποψη ο Γουίτμαν επιχειρεί μια κοσμική δοξολογία.Η φράση μοιάζει με ψαλμό.Ο Ουίτμαν αντικαθιστά τον Θεό με τον εαυτό ως μέρος του σύμπαντος.Είναι μια μορφή πανθεϊσμού:η ύπαρξη είναι ιερή, άρα και χαρμόσυνη.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 5 (Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΩΣ ΕΡΩΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΥΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ)
«Εγώ πιστεύω σε σένα ψυχή μου, ο άλλος που είμαι δεν πρέπει να ταπεινωθεί μπροστά σου,
Κι εσύ δεν πρέπει να ταπεινωθείς στον άλλο.
Άραξε μαζί μου στη χλόη, χαλάρωσε τον κόμπο στο λαιμό σου,
Δεν θέλω λόγια, ούτε μουσική ή ρυθμό, ούτε νουθεσίες ή διαλέξεις, όσο καλές κι αν είναι,
Μονάχα το νανούρισμα μ’ αρέσει, το μουρμουρητό της συγκρατημένης φωνής σου.
Νοσταλγώ πώς κάποτε πλαγιάσαμε σ’ ένα τόσο διάφανο καλοκαιρινό πρωινό,
Πώς ακούμπησες το κεφάλι σου στα σκέλια μου κι έγειρες απαλά πάνω μου,
Κι άνοιξες το πουκάμισο στο στέρνο μου, και βύθισες τη γλώσσα σου στη γυμνωμένη μου
καρδιά,
Κι άγγιξες ώσπου ένιωσες τα γένια μου, κι άγγιξες ώσπου έπιασες τα πόδια μου.
Γρήγορα ξεπήδησαν κι απλώθηκαν γύρω μου η ειρήνη και η γνώση που ξεπερνούν κάθε
επιχείρημα στη γη·
Και ξέρω πως το χέρι του Θεού είναι η επαγγελία του δικού μου,
Και ξέρω πως το πνεύμα του Θεού είναι ο αδερφός του δικού μου,
Και πως όλοι οι άντρες που γεννήθηκαν ποτέ είναι κι αυτοί αδέλφια μου, και οι γυναίκες
αδερφές κι ερωμένες μου,
Και πως το σωτρόπι της πλάσης είναι η αγάπη,
Κι αμέτρητα είναι τα φύλλα κατάξερα ή πέφτοντας στα χωράφια,
Και καφετιά μυρμήγκια στις μικρές σήραγγες από κάτω τους,
Και χορταριασμένα κακάδια του φιδωτού φράχτη, σωριασμένες πέτρες, αφροξυλιά, φλόμος κ’ η φυτόλακα.»
Η πέμπτη ενότητα είναι από τις πιο αισθησιακές και μυστικιστικές.
Εδώ η ευτυχία παίρνει τη μορφή ερωτικής έκστασης, αλλά και ενότητας με το σύμπαν.
Ο Ουίτμαν γράφει:
“I believe in you my soul… the other I am must not abase itself to you.”[ Εγώ πιστεύω σε σένα ψυχή μου, ο άλλος που είμαι δεν πρέπει να ταπεινωθεί μπροστά σου]
Εδώ βλέπουμε μια εσωτερική συμφιλίωση:
το σώμα και η ψυχή δεν συγκρούονται, αλλά συνομιλούν.
Λίγο παρακάτω, η περίφημη σκηνή της ερωτικής-μυστικής ένωσης:
“I mind how once we lay such a transparent summer morning.”[ Νοσταλγώ πώς κάποτε πλαγιάσαμε σ’ ένα τόσο διάφανο καλοκαιρινό πρωινό]
Αυτό σημαίνει για την ευτυχία ότι είναι σωματική ( το σώμα δεν είναι εμπόδιο αλλά πηγή σοφίας),είναι συμφιλίωση (δεν υπάρχει εσωτερικός πόλεμος,είναι παρουσία: η στιγμή είναι πλήρης, «διάφανη», χωρίς σκιά.
Η ευτυχία εδώ είναι σχεδόν επικούρεια: η ηδονή φυσική, καθαρή, χωρίς υπερβολή.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 51
«Το παρελθόν και το παρόν μαραίνονται — τα έχω γεμίσει, τα έχω αδειάσει.
Και προχωρώ να γεμίσω την επόμενη πτυχή του μέλλοντος.
Ακροατή εκεί ψηλά! τι έχεις να μου εμπιστευτείς;
Κοίταξέ με στο πρόσωπο καθώς ρουφώ την πλάγια ανάσα του δειλινού,
(μίλα ειλικρινά, κανείς άλλος δεν σε ακούει, κι εγώ μένω μόνο μια στιγμή ακόμη.)
Μήπως αντιφάσκω με τον εαυτό μου;
Πολύ καλά, λοιπόν, αντιφάσκω με τον εαυτό μου,
(είμαι πλατύς/μεγάλος, περιέχω πλήθη.)
Συγκεντρώνομαι σ’ εκείνους που είναι κοντά, περιμένω στο κατώφλι της πόρτας.
Ποιος τελείωσε τη δουλειά της ημέρας του; ποιος θα τελειώσει πρώτος το δείπνο του;
Ποιος θέλει να περπατήσει μαζί μου;
Θα μιλήσεις πριν φύγω; ή θα αποδειχθείς ήδη πολύ αργά;»
Από λογοτεχνική πλευρά η ενότητα αυτή αποτελεί έναν από τους πιο συμπυκνωμένους και εμβληματικούς πυρήνες του ποιήματος. Ο Γουίτμαν χρησιμοποιεί ελεύθερο στίχο, άμεση προσφώνηση και ρητορικά ερωτήματα, καταργώντας την απόσταση ανάμεσα στον ποιητή και τον αναγνώστη. Το ποιητικό «εγώ» δεν αυτοπαρουσιάζεται ως αυθεντία, αλλά ως παρουσία σε διάλογο.
Ο περίφημος στίχος :
Ο Αμερικανός ψυχολόγος ,ο οποίος έμεινε γνωστός για τη θεωρία ιεράρχησης των αναγκών Αβραάμ Μάσλοου , με την ήρεμη βεβαιότητα του ανθρωπιστή, τοποθέτησε την ευτυχία στην κορυφή της ανθρώπινης ανάπτυξης. Η αυτοπραγμάτωση, για εκείνον, δεν είναι μια ηρωική κατάκτηση αλλά η στιγμή που ο άνθρωπος γίνεται αυτό που ήδη είναι. Η ενσωμάτωση του εαυτού — η συμφωνία ανάμεσα στο μέσα και το έξω — είναι η καρδιά αυτής της κορύφωσης.
Ο Καρλ Ρότζες ,Αμερικανός ψυχολόγος, ο οποίος υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της Ανθρωπιστικής Ψυχολογίας , πιο τρυφερός, πιο γήινος, μας υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος ανθίζει μόνο όταν παύει να φοβάται τον εαυτό του. Η άνευ όρων αποδοχή, η απουσία του εσωτερικού κριτή, δεν είναι αδυναμία, είναι ο χώρος όπου η αυθεντικότητα μπορεί να αναπνεύσει. Εκεί, η ευτυχία δεν είναι στόχος αλλά παρενέργεια της ελευθερίας.
Ο Μιχάϊ Τσίκζεντμιχαϊ ,καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπισήμιο του Σικάγου, μίλησε για τη ροή (flow theory),εκείνη τη λεπτή, σχεδόν μυστική κατάσταση όπου ο εαυτός παύει να παρακολουθεί τον εαυτό. Στη ροή, η αυτο‑κριτική σιωπά όχι επειδή νικήθηκε, αλλά επειδή δεν έχει θέση. Η ευτυχία γίνεται εμπειρία καθαρής παρουσίας.
Η Κριστίν Νεφ ,γνωστή παγκοσμίως για την πρωτοποριακή της δουλειά στην αυτοσυμπόνια (self-compassion), ψυχολόγος, με την καθαρότητα της σύγχρονης έρευνας, έδειξε ότι η αυτο‑συμπόνια δεν είναι πολυτέλεια αλλά προϋπόθεση. Χωρίς αυτήν, ο εσωτερικός κριτής γίνεται τύραννος,με αυτήν, μεταμορφώνεται σε σύμμαχο. Η αυτο‑συμπόνια είναι το σημείο όπου η ψυχολογία συναντά την ποίηση: η στιγμή που ο άνθρωπος μαθαίνει να μιλά στον εαυτό του όπως θα μιλούσε σε έναν αγαπημένο.
Και έτσι, όλοι αυτοί οι στοχαστές, χωρίς να το έχουν σχεδιάσει, χτίζουν μαζί μια ενιαία αρχιτεκτονική:η ευτυχία γεννιέται όταν ο εαυτός παύει να είναι πεδίο μάχης και γίνεται τόπος κατοίκησης.Όταν η φωνή μέσα μας δεν μας δικάζει αλλά μας συνοδεύει.Όταν η ζωή δεν ζητά να την κατακτήσουμε αλλά να την κατοικήσουμε.Είναι η ίδια αρχιτεκτονική που αναγνωρίζει ο Γουίτμαν όταν λέει «I celebrate myself»,όχι από ναρκισσισμό, αλλά από συμφιλίωση.
Από κοινωνιολογίκή άποψη ο Γουίτμαν δημιουργεί τον Δημοκρατικό εαυτό.Η αυτο-γιορτή δεν είναι ατομικισμός.Είναι η ιδέα ότι κάθε άνθρωπος αξίζει να γιορτάζεται.Αυτό είναι βαθιά όχι μόνο αμερικανικό αλλά και παγκόσμιο και βαθιά δημοκρατικό :η ευτυχία είναι δικαίωμα όλων.
Από θρησκευτική άποψη ο Γουίτμαν επιχειρεί μια κοσμική δοξολογία.Η φράση μοιάζει με ψαλμό.Ο Ουίτμαν αντικαθιστά τον Θεό με τον εαυτό ως μέρος του σύμπαντος.Είναι μια μορφή πανθεϊσμού:η ύπαρξη είναι ιερή, άρα και χαρμόσυνη.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 5 (Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΩΣ ΕΡΩΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΥΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ)
«Εγώ πιστεύω σε σένα ψυχή μου, ο άλλος που είμαι δεν πρέπει να ταπεινωθεί μπροστά σου,
Κι εσύ δεν πρέπει να ταπεινωθείς στον άλλο.
Άραξε μαζί μου στη χλόη, χαλάρωσε τον κόμπο στο λαιμό σου,
Δεν θέλω λόγια, ούτε μουσική ή ρυθμό, ούτε νουθεσίες ή διαλέξεις, όσο καλές κι αν είναι,
Μονάχα το νανούρισμα μ’ αρέσει, το μουρμουρητό της συγκρατημένης φωνής σου.
Νοσταλγώ πώς κάποτε πλαγιάσαμε σ’ ένα τόσο διάφανο καλοκαιρινό πρωινό,
Πώς ακούμπησες το κεφάλι σου στα σκέλια μου κι έγειρες απαλά πάνω μου,
Κι άνοιξες το πουκάμισο στο στέρνο μου, και βύθισες τη γλώσσα σου στη γυμνωμένη μου
καρδιά,
Κι άγγιξες ώσπου ένιωσες τα γένια μου, κι άγγιξες ώσπου έπιασες τα πόδια μου.
Γρήγορα ξεπήδησαν κι απλώθηκαν γύρω μου η ειρήνη και η γνώση που ξεπερνούν κάθε
επιχείρημα στη γη·
Και ξέρω πως το χέρι του Θεού είναι η επαγγελία του δικού μου,
Και ξέρω πως το πνεύμα του Θεού είναι ο αδερφός του δικού μου,
Και πως όλοι οι άντρες που γεννήθηκαν ποτέ είναι κι αυτοί αδέλφια μου, και οι γυναίκες
αδερφές κι ερωμένες μου,
Και πως το σωτρόπι της πλάσης είναι η αγάπη,
Κι αμέτρητα είναι τα φύλλα κατάξερα ή πέφτοντας στα χωράφια,
Και καφετιά μυρμήγκια στις μικρές σήραγγες από κάτω τους,
Και χορταριασμένα κακάδια του φιδωτού φράχτη, σωριασμένες πέτρες, αφροξυλιά, φλόμος κ’ η φυτόλακα.»
Η πέμπτη ενότητα είναι από τις πιο αισθησιακές και μυστικιστικές.
Εδώ η ευτυχία παίρνει τη μορφή ερωτικής έκστασης, αλλά και ενότητας με το σύμπαν.
Ο Ουίτμαν γράφει:
“I believe in you my soul… the other I am must not abase itself to you.”[ Εγώ πιστεύω σε σένα ψυχή μου, ο άλλος που είμαι δεν πρέπει να ταπεινωθεί μπροστά σου]
Εδώ βλέπουμε μια εσωτερική συμφιλίωση:
το σώμα και η ψυχή δεν συγκρούονται, αλλά συνομιλούν.
Λίγο παρακάτω, η περίφημη σκηνή της ερωτικής-μυστικής ένωσης:
“I mind how once we lay such a transparent summer morning.”[ Νοσταλγώ πώς κάποτε πλαγιάσαμε σ’ ένα τόσο διάφανο καλοκαιρινό πρωινό]
Αυτό σημαίνει για την ευτυχία ότι είναι σωματική ( το σώμα δεν είναι εμπόδιο αλλά πηγή σοφίας),είναι συμφιλίωση (δεν υπάρχει εσωτερικός πόλεμος,είναι παρουσία: η στιγμή είναι πλήρης, «διάφανη», χωρίς σκιά.
Η ευτυχία εδώ είναι σχεδόν επικούρεια: η ηδονή φυσική, καθαρή, χωρίς υπερβολή.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 51
«Το παρελθόν και το παρόν μαραίνονται — τα έχω γεμίσει, τα έχω αδειάσει.
Και προχωρώ να γεμίσω την επόμενη πτυχή του μέλλοντος.
Ακροατή εκεί ψηλά! τι έχεις να μου εμπιστευτείς;
Κοίταξέ με στο πρόσωπο καθώς ρουφώ την πλάγια ανάσα του δειλινού,
(μίλα ειλικρινά, κανείς άλλος δεν σε ακούει, κι εγώ μένω μόνο μια στιγμή ακόμη.)
Μήπως αντιφάσκω με τον εαυτό μου;
Πολύ καλά, λοιπόν, αντιφάσκω με τον εαυτό μου,
(είμαι πλατύς/μεγάλος, περιέχω πλήθη.)
Συγκεντρώνομαι σ’ εκείνους που είναι κοντά, περιμένω στο κατώφλι της πόρτας.
Ποιος τελείωσε τη δουλειά της ημέρας του; ποιος θα τελειώσει πρώτος το δείπνο του;
Ποιος θέλει να περπατήσει μαζί μου;
Θα μιλήσεις πριν φύγω; ή θα αποδειχθείς ήδη πολύ αργά;»
Από λογοτεχνική πλευρά η ενότητα αυτή αποτελεί έναν από τους πιο συμπυκνωμένους και εμβληματικούς πυρήνες του ποιήματος. Ο Γουίτμαν χρησιμοποιεί ελεύθερο στίχο, άμεση προσφώνηση και ρητορικά ερωτήματα, καταργώντας την απόσταση ανάμεσα στον ποιητή και τον αναγνώστη. Το ποιητικό «εγώ» δεν αυτοπαρουσιάζεται ως αυθεντία, αλλά ως παρουσία σε διάλογο.
Ο περίφημος στίχος :
«I am large, I contain multitudes» «Είμαι μεγάλος, περιέχω πλήθη»*, αποτελεί ποιητική δήλωση πολυφωνικής ταυτότητας. Η αντίφαση δεν θεωρείται αδυναμία αλλά πηγή πληρότητας. Λογοτεχνικά απορρίπτει τη ρομαντική ενότητα του υποκειμένου και εισάγει μια νεωτερική, ανοιχτή μορφή εαυτού. Η ευτυχία, σε λογοτεχνικό επίπεδο, δεν παρουσιάζεται ως λυρική ευφορία αλλά ως δυνατότητα συνύπαρξης αντιφάσεων, κάτι που καθιστά το υποκείμενο ζωντανό και αυθεντικό.
Από φιλοσοφική άποψη , η Ενότητα αυτή ενσαρκώνει μια οντολογία της κατάφασης. Ο ποιητής αποδέχεται: την παροδικότητα του χρόνου («το παρελθόν και το παρόν μαραίνονται»),την αστάθεια της ταυτότητας, την εσωτερική αντίφαση.
Αυτή η στάση προαναγγέλλει τον υπαρξισμό του 20ού αιώνα. Όπως στον Σαρτρ ή στον Καμύ, η ζωή δεν διαθέτει προκαθορισμένο νόημα, αποκτά νόημα μέσω της στάσης του ανθρώπου απέναντί της.
Ταυτόχρονα, συναντάται η αριστοτελική έννοια της ενέργειας: ο άνθρωπος ευτυχεί όχι επειδή κατέχει κάτι, αλλά επειδή πράττει, συμμετέχει και κινείται προς το μέλλον. Η ευτυχία είναι διαδικασία, όχι αποτέλεσμα.
Από ψυχολογική σκοπιά, η ενότητα αποτυπώνει μια ώριμη ταυτότητα. Η αποδοχή της αντίφασης («αντιφάσκω με τον εαυτό μου») συνδέεται με:υψηλό επίπεδο αυτοαποδοχής,ψυχική ευελιξία,ανθεκτικότητα.
Σύμφωνα με τον Φράνκλ (Το Νόημα τη Ζωής), η ευτυχία δεν επιδιώκεται άμεσα αλλά προκύπτει ως αποτέλεσμα νοήματος και ευθύνης. Ο Γουίτμαν δεν υπόσχεται ευχαρίστηση, προσκαλεί σε συμμετοχή (γράφοντας «ποιος θέλει να περπατήσει μαζί μου;»).
Επιπλέον, το ποίημα προσεγγίζει τη σύγχρονη έννοια της ευημερίας (well-being) στο πλαίσιο της Θετικής Ψυχολογίας , όπως ορίζεται από τον Μάρτιν Σέλιγκμαν,δηλαδή : Νόημα (Meaning), δέσμευση (Engagement), σχέση (Relationships).
Η ευτυχία είναι εδώ σχέση και πράξη, όχι συναίσθημα.
Σε κοινωνιολογικό επίπεδο, η Ενότητα 51 είναι βαθιά δημοκρατική.
Σε κοινωνιολογικό επίπεδο, η Ενότητα 51 είναι βαθιά δημοκρατική.
Ο Γουίτμαν καταργεί ιεραρχίες και απευθύνεται σε όλους: εργάτες, πολίτες, απλούς ανθρώπους που μόλις τελείωσαν τη δουλειά τους. Η ευτυχία δεν είναι προνόμιο των λίγων, αλλά δικαίωμα συμμετοχής στο κοινό ανθρώπινο γίγνεσθαι.
Η έννοια του «περιέχω πλήθη» λειτουργεί και κοινωνικά: το άτομο δεν είναι απομονωμένο αλλά φορέας συλλογικών εμπειριών. Η ευτυχία προκύπτει από την ένταξη στο κοινωνικό σύνολο χωρίς απώλεια της ατομικότητας.
Συνοψίζοντας, η ευτυχία στον Γουϊτμαν ,δεν είναι : απουσία πόνου,σταθερή κατάσταση,ατομική αυτάρκεια.Είναι: αποδοχή της πολυπλοκότητας του εαυτού,ενεργή παρουσία στον κόσμο,συμμετοχή στον κοινό ανθρώπινο δρόμο.Η πρόσκληση «να περπατήσουμε μαζί» είναι πρόσκληση σε μια ευτυχία σχεσιακή, δυναμική και ανοιχτή στο μέλλον.
Η Ενότητα 51 του Song of Myself αποτελεί μια από τις πιο ώριμες ποιητικές διατυπώσεις της ευτυχίας στη νεότερη λογοτεχνία. Ο Whitman συνθέτει φιλοσοφία, ψυχολογία και κοινωνική σκέψη σε μια ενιαία ποιητική πρόταση: η ευτυχία δεν χαρίζεται ούτε κατακτάται ,βιώνεται ως στάση ζωής, μέσα από την αποδοχή, τη σχέση και τη συμμετοχή.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 52
«Το στικτό γεράκι με προσπερνά και με κατηγορεί, με μέμφεται για τη φωνή μου, για τη χασομέρα μου.
Μα ούτε εγώ είμαι δαμασμένος, ούτε εγώ χωράω σε λέξεις η βάρβαρη κραυγή μου αντηχεί πάνω από τις στέγες του κόσμου.
Το τελευταίο ξέσπασμα της μέρας κοντοστέκεται για χάρη μου,
ρίχνει τη μορφή μου πίσω απ’ τους άλλους, αληθινή όσο καμιά, στις σκοτεινές εκτάσεις,
με τραβά προς την ομίχλη και το λυκόφως.
Φεύγω σαν ανάσα, τινάζω τα λευκά μου μαλλιά στον ήλιο που δραπετεύει, σκορπίζω το σώμα μου σε στροβίλους, το αφήνω να πλεύσει σαν δαντέλα.
Αφήνω τον εαυτό μου στο χώμα
για να ξαναγεννηθώ απ’ το χορτάρι που αγαπώ.
Αν με ζητήσεις ξανά,
κοίτα κάτω απ’ τις σόλες σου.
Ίσως ποτέ να μη μάθεις ποιος είμαι ή τι εννοώ,
κι όμως θα σου είμαι υγεία,
θα καθαρίζω και θα δυναμώνω το αίμα σου.
Κι αν δεν με βρεις αμέσως, μη χάνεις το κουράγιο σου·
αν με χάσεις εδώ, ψάξε αλλού —
κάπου θα υπάρχω, περιμένοντάς σε.»
Tο απόσπαμα 52
Η έννοια του «περιέχω πλήθη» λειτουργεί και κοινωνικά: το άτομο δεν είναι απομονωμένο αλλά φορέας συλλογικών εμπειριών. Η ευτυχία προκύπτει από την ένταξη στο κοινωνικό σύνολο χωρίς απώλεια της ατομικότητας.
Συνοψίζοντας, η ευτυχία στον Γουϊτμαν ,δεν είναι : απουσία πόνου,σταθερή κατάσταση,ατομική αυτάρκεια.Είναι: αποδοχή της πολυπλοκότητας του εαυτού,ενεργή παρουσία στον κόσμο,συμμετοχή στον κοινό ανθρώπινο δρόμο.Η πρόσκληση «να περπατήσουμε μαζί» είναι πρόσκληση σε μια ευτυχία σχεσιακή, δυναμική και ανοιχτή στο μέλλον.
Η Ενότητα 51 του Song of Myself αποτελεί μια από τις πιο ώριμες ποιητικές διατυπώσεις της ευτυχίας στη νεότερη λογοτεχνία. Ο Whitman συνθέτει φιλοσοφία, ψυχολογία και κοινωνική σκέψη σε μια ενιαία ποιητική πρόταση: η ευτυχία δεν χαρίζεται ούτε κατακτάται ,βιώνεται ως στάση ζωής, μέσα από την αποδοχή, τη σχέση και τη συμμετοχή.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ 52
«Το στικτό γεράκι με προσπερνά και με κατηγορεί, με μέμφεται για τη φωνή μου, για τη χασομέρα μου.
Μα ούτε εγώ είμαι δαμασμένος, ούτε εγώ χωράω σε λέξεις η βάρβαρη κραυγή μου αντηχεί πάνω από τις στέγες του κόσμου.
Το τελευταίο ξέσπασμα της μέρας κοντοστέκεται για χάρη μου,
ρίχνει τη μορφή μου πίσω απ’ τους άλλους, αληθινή όσο καμιά, στις σκοτεινές εκτάσεις,
με τραβά προς την ομίχλη και το λυκόφως.
Φεύγω σαν ανάσα, τινάζω τα λευκά μου μαλλιά στον ήλιο που δραπετεύει, σκορπίζω το σώμα μου σε στροβίλους, το αφήνω να πλεύσει σαν δαντέλα.
Αφήνω τον εαυτό μου στο χώμα
για να ξαναγεννηθώ απ’ το χορτάρι που αγαπώ.
Αν με ζητήσεις ξανά,
κοίτα κάτω απ’ τις σόλες σου.
Ίσως ποτέ να μη μάθεις ποιος είμαι ή τι εννοώ,
κι όμως θα σου είμαι υγεία,
θα καθαρίζω και θα δυναμώνω το αίμα σου.
Κι αν δεν με βρεις αμέσως, μη χάνεις το κουράγιο σου·
αν με χάσεις εδώ, ψάξε αλλού —
κάπου θα υπάρχω, περιμένοντάς σε.»
Tο απόσπαμα 52
αναφέρεται σε μια ποιητική ανάσταση χωρίς θρησκεία. Ο Ουίτμαν γράφει ότι αφήνει τον εαυτό του στο χώμα. Δεν το λέει με φόβο.
Το λέει με τρυφερότητα, με εμπιστοσύνη, με χαμόγελο.
Η εικόνα του σώματος που γίνεται χώμα, που γίνεται χορτάρι, που γίνεται μέρος της φύσης, είναι μια από τις πιο όμορφες ποιητικές συμφιλιώσεις με τον θάνατο στην παγκόσμια λογοτεχνία.
Ο Ουίτμαν δεν υπόσχεται παράδεισο.Δεν υπόσχεται σωτηρία.Δεν υπόσχεται ανταμοιβή.Υπόσχεται συνέχεια.Η ευτυχία είναι η αίσθηση ότι τίποτα δεν χάνεται.
Ο Ουίτμαν ,επανέρχεται στην πρώτη ενότητα ,βρίσκεται και διαλέγεται με τρεις μεγάλες φιλοσοφικές παραδόσεις:
Α. Του Ηράκλειτου: Τα πάντα ρει
Ο Ηράκλειτος λέει ότι τα πάντα βρίσκονται σε ροή.Ο θάνατος είναι αλλαγή μορφής.Ο Ουίτμαν το ζει ποιητικά:η ζωή συνεχίζεται μέσα στη φύση.
Ο Ουίτμαν δεν υπόσχεται παράδεισο.Δεν υπόσχεται σωτηρία.Δεν υπόσχεται ανταμοιβή.Υπόσχεται συνέχεια.Η ευτυχία είναι η αίσθηση ότι τίποτα δεν χάνεται.
Ο Ουίτμαν ,επανέρχεται στην πρώτη ενότητα ,βρίσκεται και διαλέγεται με τρεις μεγάλες φιλοσοφικές παραδόσεις:
Α. Του Ηράκλειτου: Τα πάντα ρει
Ο Ηράκλειτος λέει ότι τα πάντα βρίσκονται σε ροή.Ο θάνατος είναι αλλαγή μορφής.Ο Ουίτμαν το ζει ποιητικά:η ζωή συνεχίζεται μέσα στη φύση.
Β. Του Σπινόζα: Η ενότητα της ουσίας
Για τον Σπινόζα, τίποτα δεν χάνεται.Όλα είναι τρόποι της ίδιας ουσίας.Ο θάνατος είναι μετάβαση από έναν τρόπο ύπαρξης σε έναν άλλο.Ο Ουίτμαν συμφωνεί:η ευτυχία είναι η αποδοχή της ενότητας όλων των μορφών.
Γ. Του Νίτσε: Η επιβεβαίωση της ζωής
Ο Νίτσε θα μιλήσει για την «αιώνια επιστροφή».Ο Ουίτμαν το προαναγγέλλει:η ζωή επιστρέφει μέσα από τη φύση.Η ευτυχία είναι η επιβεβαίωση της ζωής ακόμη και μέσα στον θάνατο.
Από ψυχολογική διάσταση διακρίνουμε εδώ μια ωριμότητα της θνητότητας.Η υπαρξιακή ψυχολογία (Yalom, Frankl) υποστηρίζει ότι η ευτυχία απαιτεί συμφιλίωση με τον θάνατο.Ο φόβος του θανάτου είναι η ρίζα πολλών ψυχικών συγκρούσεων.Η αποδοχή του θανάτου είναι η ρίζα της ελευθερίας.Ο Ουίτμαν :δεν φοβάται,δεν αποφεύγει,δεν κρύβεται.
Αντίθετα:αγκαλιάζει τον θάνατο,τον εντάσσει στο τραγούδι του,τον κάνει μέρος της χαράς.Η ευτυχία είναι η ψυχική ωριμότητα της θνητότητας.
Από θρησκευτική διάσταση ο Γουίτμαν μας αποκαλύπτει μια κοσμική ανάσταση.Δεν πιστεύει σε υπερβατικό παράδεισο.Πιστεύει σε κοσμική ανάσταση.
Ο βουδισμός βλέπει τον θάνατο ως αλλαγή μορφής.Ο Ουίτμαν το εκφράζει ποιητικά:το σώμα γίνεται φύση.
Η εικόνα του σώματος που επιστρέφει στη γη θυμίζει χριστιανική ανάσταση.Αλλά χωρίς Θεό.Χωρίς κρίση.Χωρίς σωτηρία.Είναι καθαρή φύση.
Ο Θεός, για τον Ουίτμαν, είναι η φύση. Η φύση δεν πεθαίνει. Μεταμορφώνεται. Η ευτυχία είναι η πίστη στη μεταμόρφωση.
Από κοινωνιολογική διάσταση διακρίνει τον θάνατο ως κοινή μοίρα.Ο θάνατος είναι το μόνο πραγματικά κοινό γεγονός της ανθρώπινης ζωής.Ο Ουίτμαν το γνωρίζει.Η δημοκρατία του δεν είναι μόνο πολιτική είναι και υπαρξιακή.Η ευτυχία είναι η αίσθηση ότι:όλοι είμαστε θνητοί,όλοι είμαστε ίσοι,όλοι επιστρέφουμε στη γη.Ο θάνατος είναι η μεγάλη ισότητα.
Η τελευταία ενότητα του ποιήματος δεν είναι θλιβερή.Είναι φωτεινή.Είναι ανάλαφρη.Είναι παιχνιδιάρικη.Ο Ουίτμαν λέει ότι θα τον βρούμε «κάτω από τις σόλες των παπουτσιών μας».Αυτό δεν είναι μακάβριο.Είναι τρυφερό και οικείο.Είναι χαρούμενο.Η ευτυχία είναι η ποιητική ελαφρότητα της θνητότητας.
Η συμφιλίωση με τον θάνατο είναι κορύφωση της ευτυχίας.Η ευτυχία, στον Ουίτμαν, δεν είναι:άρνηση του πόνου,άρνηση της απώλειας,άρνηση της θνητότητας.Είναι η ενσωμάτωση όλων αυτών.Η συμφιλίωση με τον θάνατο είναι η κορύφωση της ουιτμανικής ευτυχίας.Χωρίς αυτήν, η ευτυχία θα ήταν ρηχή.Με αυτήν, η ευτυχία γίνεται κοσμική.
Ο Ουίτμαν μας διδάσκει ότι:η ζωή είναι όμορφη,ο θάνατος είναι φυσικός,η φύση είναι ενιαία,η ύπαρξη είναι κύκλος,η χαρά είναι μεταμόρφωση.Η ευτυχία δεν είναι η νίκη επί του θανάτου.Είναι η συμφιλίωση με αυτόν.Το Song of Myself είναι το μεγάλο ποιητικό μανιφέστο της ανθρώπινης θνητότητας και της χαράς που μπορεί να αναδυθεί μέσα από αυτήν.
*
Ως Νομπελίστας της λογοτεχνίας (2016) ο Μπομπ Ντύλαν κυκλοφόρησε το 2020 το άλμπουμ Rough and Rowdy στο δεύτερο σινγκλ του άλμπουμ,έγραψε ένα υπέροχο τραγούδι,με τίτλο I Contain Multitudes ( https://www.youtube.com/watch?v= ) και θέμα τις αντιθέσεις και τις αντιφάσεις της προσωπικότητάς του, αυτές που εδώ και έξι δεκαετίες τροφοδοτούν την προσωπική του μυθολογία. Ο τίτλος είναι φανερό ότι είναι δάνειο από τον Γουόλτ Γουίτμαν και το ποίημά του Song of Myself:
Ο Ντύλαν προσθέτει τις δικές του πολλαπλότητες:
I paint landscapes, and I paint nudes
I contain multitudes
I’m just like Anne Frank, like Indiana Jones
And them British bad boys, The Rolling Stones
I’m a man of contradictions, I’m a man of many moods
I contain multitudes
You greedy old wolf, I’ll show you my heart
But not all of it, only the hateful part
I’ll sell you down the river, I’ll put a price on your head
What more can I tell you? I sleep with life and death in the same bed
I’ll play Beethoven’s sonatas, and Chopin’s preludes
I contain multitudes
Τόσο ο Γουίτμαν και ο Ντύλαν παραπέμπουν στον Γάλλο δοκιμιογράφο Μισέλ ντε Μονταίν (εξελληνισμένα Μονταίνιος,1533 –1592) ο οποίος θεωρείται ο τελευταίος ουμανιστής της Αναγέννησης αλλά και θεμελιωτής ενός ιδιόμορφου σκεπτικισμού επηρεασμένου από τον ακαδημαϊκό σκεπτικισμό του Πλάτωνα και του Πύρρωνα του Ηλείου , ιδρυτή της Σχολής του Σκεπτικισμού,ο οποίος αιώνες πριν έγραφε:
«Αν ποικιλοτρόπως μιλάω για τον εαυτό μου, είναι επειδή ποικιλοτρόπως βλέπω τον εαυτό μου. Όλες οι αντιφάσεις βρίσκονται μέσα του, πράγμα που εξαρτάται από κάποια παραποίηση ή κάποιο χαρακτηριστικό γνώρισμα. Ντροπαλός, αυθάδης, αγνός, ακόλαστος, πολυλογάς, λιγόλογος,σκληρός, λεπτός, έξυπνος, αποβλακωμένος,βαρύθυμος, εύθυμος· ψεύτης, αληθινός· γνώστης, αμαθής και απλόχερος και τσιγκούνης και άσωτος: όλα αυτά τα βλέπω διαδοχικά μέσα μου, ανάλογα κατά πού στρίβω και όποιος πολύ προσεκτικά μελετάει τον εαυτό του βρίσκει μέσα του, ακόμα και σε αυτή την ίδια του την κρίση, παρόμοιο ανεμοδούρι και τέτοια παραφωνία. Τίποτα δεν έχω να πω για τον εαυτό μου ολοκληρωτικά, απλά και σταθερά, χωρίς μπέρδεμα και χωρίς ανακάτεμα ή με μια λέξη.»
*********** ***** *********
Από την τοποθέτηση του Σταμάτη Παγανόπουλου, στη συνάντηση του μήνα της "Λογοτεχνικής Παρέας Κατερίνης- ΣΕΛΙΔΟΔΕΙΚΤΕΣ" με θέμα "Η ΕΥΤΥΧΊΑ", στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κατερίνης...
