Α. Η Γλωσσολογική Διάσταση — Τί Σημαίνει η Λέξη
Το τετέλεσται είναι παρακείμενος παθητικής φωνής του ρήματος τελέω (τελέω, τελώ). Ο ελληνικός παρακείμενος δεν είναι απλώς αόριστος — δηλώνει μια πράξη που ολοκληρώθηκε στο παρελθόν, αλλά τα αποτελέσματά της εξακολουθούν να υφίστανται στο παρόν. Η απόδοση «Ετελείωσε» και μόνο είναι ανεπαρκής. Η πληρέστερη μετάφραση θα ήταν: «Έχει ολοκληρωθεί και παραμένει ολοκληρωμένο για πάντα».
Το ρήμα τελέω φέρει τουλάχιστον τέσσερα σημασιολογικά στρώματα στον κόσμο της ελληνιστικής εποχής:
(α) Εμπορικό-Νομικό: Σε παπύρους της εποχής που ανακαλύφθηκαν στην Αίγυπτο, η λέξη τετέλεσται χρησιμοποιείται ως επίσημη σφραγίδα σε αποδείξεις πληρωμής , ισοδύναμη με το σημερινό «ΕΞΟΦΛΗΘΗΚΕ» πάνω σε τιμολόγιο. Ο Χριστός πληρώνει μια οφειλή.
(β) Τελετουργικό-Ιερατικό: Στη θρησκευτική γλώσσα, τελέω σημαίνει την εκπλήρωση μιας ιερής τελετής ή θυσίας. Ο Αρχιερέας ανακηρύσσει την τελείωση της θυσίας.
(γ) Αγωνιστικό : Τελέω χρησιμοποιείται για την ολοκλήρωση ενός αγώνα, για τον δρομέα που περνά τη γραμμή.Ο Παύλος επαναλαμβάνει αυτή την εικόνα: «τον δρόμον τετέλεκα» (Β΄ Τιμοθ. 4:7).
(δ) Κοσμολογικό: Στη φιλοσοφική παράδοση, από τον Αριστοτέλη έως τους Στωικούς, το τέλος δεν σημαίνει απλώς τέλος αλλά σκοπός, επαλήθευση ουσίας. Ένα ον φτάνει στο τέλος του όταν πραγματοποιεί πλήρως αυτό για το οποίο υπάρχει. Ο Χριστός, ετελείωσε , πραγματοποίησε πλήρως τον ίδιο Του τον λόγο ύπαρξης.
B. Η Θεολογική Διάσταση — Τί Ολοκληρώθηκε
(α) Η Εκπλήρωση των Γραφών
Το Ευαγγέλιο του Ιωάννη τοποθετεί το τετέλεσται στο τέλος μιας σκηνής όπου ο Ιησούς, γνωρίζοντας «ότι πάντα ήδη τετέλεσται», ζητά ξύδι — για να εκπληρωθεί και ο τελευταίος ψαλμός (Ψαλμ. 69:21 «καὶ ἔδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισάν με ὄξος». Ο ευαγγελιστής δομεί αυτή τη στιγμή ως συνειδητή θεολογική πράξη: ο Χριστός δεν υποκύπτει στον σταυρό , διευθύνει το τελικό της σκηνής.
Τα Ευαγγέλια παρουσιάζουν τη ζωή του Ιησού ως πλήρωση ενός αφηγήματος χιλίων χρόνων: η θυσία του Αβραάμ, το Πάσχα, ο Δούλος του Θεού του Ησαΐα, οι 53 ψαλμοί του πάθους. Το τετέλεσται δηλώνει ότι η υπόσχεση εκπληρώθηκε , όχι συμβολικά, αλλά οντολογικά.
«Μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον ἢ τοὺς προφήτας· οὐκ ἦλθον καταλῦσαι ἀλλὰ πληρῶσαι.»— Ματθαίος 5:17
Το πληρώσαι (πληρώ) και το τετέλεσται ανήκουν στην ίδια σημασιολογική οικογένεια. Αυτό που ο Χριστός ανακοίνωσε ως αποστολή στο Κήρυγμα επί του Όρους, το επιβεβαιώνει ετοιμοθάνατος στον Γολγοθά.
(β) Η Λυτρωτική Πράξη — Ικανοποίηση και Ανταλλαγή
Η θεολογία της Ικανοποίησης που διατυπώθηκε από τον Άνσελμο του Καντέρμπερι (1033–1109) ,κυρίαρχη μορφή της θεολογίας και της φιλοσοφίας στη μεσαιωνική Ευρώπη του 11ου αιώνα, πατέρας του σχολαστικισμού και επινοητής του οντολογικού επιχειρήματος για την ύπαρξη του Θεού -θεωρεί ότι η αμαρτία του ανθρώπου δημιουργεί αμεταβίβαστη οφειλή απέναντι στη θεϊκή δικαιοσύνη. Ο Θεάνθρωπος, ο μόνος που μπορεί να προσφέρει ικανοποίηση άπειρης αξίας ως τέλεια θυσία, πληρώνει αυτή την οφειλή. Το τετέλεσται είναι η απόδειξη εξόφλησης.
Η θεολογία της Ποινικής Αντικατάστασης (Λούθηρος, Καλβίνος) τονίζει διαφορετικά: δεν πρόκειται για «πληρωμή» αλλά για μεταφορά ταυτότητας. Ο αμαρτωλός γίνεται «δίκαιος» επειδή ο Δίκαιος ανέλαβε το βάρος του αμαρτωλού. Ο Παύλος: «τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν» (Β΄ Κορ. 5:21).
Η Ορθόδοξη θεολογία — πιο πιστή, ίσως, στην ελληνική ευαισθησία — μιλά για θέωση: ο Θεός γίνεται άνθρωπος ,ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει να γίνει «κατά χάριν» θεός. Το τετέλεσται δηλώνει ότι η ανθρώπινη φύση έχει πλέον συνοδεύσει τον Υιό έως την έσχατη άβυσσο και δεν υπάρχει άλλο βήμα προς τα κάτω. Η κατάβαση τελείωσε ,η ανάβαση ξεκινά.
(γ) Η Αρχιερατική Διάσταση — Ο Τελευταίος Αρχιερέας
Η Προς Εβραίους επιστολή αναπτύσσει μια εκπληκτική θεολογία: ο Χριστός είναι ταυτόχρονα ο Αρχιερέας και το Θύμα. Στο Ναό της Ιερουσαλήμ, ο Αρχιερέας εισερχόταν μία φορά τον χρόνο στα Άγια των Αγίων, με αίμα ζώων. Αυτή η τελετή επαναλαμβανόταν αδιαλείπτως — ακριβώς επειδή δεν ήταν αρκετή.
«Εἰ δὲ τελείωσις διὰ τῆς Λευιτικῆς ἱερωσύνης ἦν... τίς ἔτι χρεία κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδὲκ ἕτερον ἀνίστασθαι ἱερέα;»— Εβρ. 7:11
Το τετέλεσται είναι το τέλος της θυσιαστηριακής θρησκείας. Δεν χρειάζεται άλλη θυσία , όχι επειδή ο Θεός είναι πλέον «ικανοποιημένος» σε κάποια κοσμολογική λογιστική, αλλά επειδή η πηγή του χωρισμού ανθρώπου-Θεού έχει κλείσει. Το καταπέτασμα του Ναού σχίζεται , όχι ως σύμβολο, αλλά ως οντολογικό γεγονός.
Η ερώτηση του 7:11 δεν είναι απλώς λογική, είναι υπαρξιακή. Αν ο παλαιός τρόπος πρόσβασης στον Θεό δεν ολοκλήρωνε το ανθρώπινο αίτημα, τότε η εμφάνιση του νέου ιερέα δεν είναι θεσμική ανανέωση·,είναι κοσμική μετατόπιση.Η ιερωσύνη του Χριστού δεν είναι βελτίωση της Λευιτικής, είναι μετάβαση σε άλλο επίπεδο σχέσης Θεού–ανθρώπου. Ο νόμος αλλάζει, η διαθήκη αλλάζει, η ίδια η έννοια του ιερού μετατοπίζεται από τον χώρο στο πρόσωπο.
Γ. Η Υπαρξιακή Διάσταση — Ο Άνθρωπος Μπροστά στο Τετέλεσται
(α) Η Παράδοξη Παθητικότητα της Ανθρώπινης Σωτηρίας
Το τετέλεσται δημιουργεί μια βαθιά ανθρωπολογική πρόκληση: αν ολοκληρώθηκε χωρίς εμάς, ποια είναι η θέση μας σε αυτό; Ο Λούθηρος θα απαντούσε: εμπιστοσύνη και μόνο — sola fide. Ο άνθρωπος δεν «συμβάλλει» στη σωτηρία του, ακριβώς όπως ο νεκρός Λάζαρος δεν «βοήθησε» στη δική του ανάσταση.
Αυτό είναι ταυτόχρονα απελευθερωτικό και ανατρεπτικό. Ο ανθρώπινος εγωισμός θέλει να συμμετέχει στη δική του λύτρωση , να της δώσει αξία μέσω της δικής του προσπάθειας. Το τετέλεσται αρνείται αυτή τη δυνατότητα. Η χάρη είναι, εξ ορισμού, αυτό που δεν κερδίζεται.
(β) Το Τετέλεσται και ο Θάνατος
Ο Χριστός λέει τετέλεσται πριν πεθάνει και αυτό είναι κρίσιμο. Η πράξη ολοκληρώνεται ενώ ακόμη ζει. Ο θάνατος που ακολουθεί δεν είναι η «ήττα» ή η παθητική κατάρρευση είναι η ελεύθερη παράδοση μετά από μια αποστολή που έχει εκπληρωθεί.
«Καὶ κλίνας τὴν κεφαλὴν παρέδωκεν τὸ πνεῦμα.»—( Ιωάννης 19:30)
Ο Ιωάννης δεν γράφει «απέθανε». Γράφει «παρέδωκε το πνεύμα» — ο Χριστός παραδίδει ενεργητικά, δεν υποκύπτει παθητικά. Αυτή η λεπτομέρεια δεν είναι ευσεβής ρητορική. Είναι η ίδια η χριστολογία σε δράση: ο θάνατος δεν κατακτά τον Υιό , ο Υιός κατακτά τον θάνατο μέσω της εκούσιας παράδοσής Του.
(γ) Η Οντολογία του Τελείωσε
Μεγάλοι θεολόγοι του 20ού αιώνα ,όπως ο Ελβετός μεταρρυθμιστής θεολόγος, Karl Barth, ο οποίος κατατάσσεται στους πιο σημαντικούς Χριστιανούς στοχαστές του 20ού αιώνα και ο Jürgen Moltmann,Γερμανός μεταρρυθμισμένος θεολόγος, καθηγητής συστηματικής θεολογίας στο Πανεπιστήμιο του Tübingen ,γνωστός για τα βιβλία του όπως η Θεολογία της Ελπίδας ,ανέπτυξαν έναν σταυρολογικό στοχασμό που αγγίζει τα όρια του μυστηρίου: στον Γολγοθά, ο Θεός βιώνει μέσα στη δική Του Τριαδική ζωή κάτι απόλυτα νέο :την εγκατάλειψη, τη σιωπή, τον χωρισμό. «Ελωί, Ελωί, λεμά σαβαχθανί» / «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»
Και μετά: τετέλεσται. Ο χωρισμός ολοκληρώθηκε και επομένως ξεπεράστηκε. Ο Θεός βρέθηκε εκεί που ο άνθρωπος είναι πιο μόνος στον θάνατο, στη σιωπή, στην εγκατάλειψη και αυτό το «εκεί» δεν είναι πλέον θεοεγκατάλειπτο(Βλέπε : Karl Barth «Καλεσέ με», Jürgen Moltmann, «Ο Εσταυρωμένος Θεός»,Εκδ.Αρτος Ζωής ,2016 καί 2023 αντίστοιχα).
Δ. Η Εσχατολογική Διάσταση — Τί Αρχίζει Όταν Κάτι Τελειώνει
Το τετέλεσται δεν είναι το τέλος της ιστορίας — είναι η αρχή της νέας κτίσης. Στην ιουδαϊκή παράδοση, το Σάββατο ήταν η ημέρα της ανάπαυσης μετά την ολοκλήρωση της δημιουργίας. Ο Χριστός αναπαύεται στον τάφο το Σάββατο ακριβώς , σαν να ολοκλήρωσε μια νέα δημιουργία, και τώρα αναπαύεται.
Η Ανάσταση την πρώτη ημέρα της εβδομάδας — αυτή η ημέρα που οι πρώτοι χριστιανοί ονόμασαν «ογδόη» (πέρα από τις επτά) — είναι το άνοιγμα μιας νέας, αέναης εβδομάδας. Το τετέλεσται τερματίζει την παλαιά τάξη και εγκαινιάζει αυτή που δεν έχει τέλος.
Στην εσχατολογία του Παύλου, ο Χριστός είναι η «απαρχή» ,ο πρώτος καρπός μιας συγκομιδής που θα ολοκληρωθεί όταν «τα πάντα» τεθούν υπό τον Πατέρα (Α΄ Κορ. 15:28). Το τετέλεσται του σταυρού είναι η αρχή ενός τετέλεσται κοσμικής εμβέλειας.
Ε. Η Λατρευτική Διάσταση — Το Τετέλεσται ως Βίωμα
Η λέξη αυτή δεν ζει μόνο σε θεολογικά συγγράμματα. Ζει στη Θεία Ευχαριστία, εκεί όπου η Εκκλησία επαναλαμβάνει «για ανάμνησή Του» (αλλά όχι σαν θυσία που επαναλαμβάνεται — το τετέλεσται αποκλείει ακριβώς αυτό) τη νύχτα της παράδοσής Του.
Ζει στο βάπτισμα ,στην κατάδυση που παριστά τον θάνατο και στην ανάδυση που παριστά την ανάσταση. Ζει στη σιωπή της Μ. Παρασκευής, όπου οι χριστιανοί στέκονται μπροστά σε κάτι που «έγινε» , ούτε θλιμμένοι ανεπανόρθωτα ούτε απλώς ανακουφισμένοι, αλλά σε κατάσταση ιερής κατάπληξης.
Ο Αυγουστίνος «Εξομολογήσεις» του (Εκδ.Πατάκης ,2010/Βιβλίο I, Κεφάλαιο 1, παράγραφος 1,) το είπε με τον δικό του τρόπο: «Inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te/ Η καρδιά μας είναι ανήσυχη, έως ότου βρει ανάπαυση σε Σένα» . Το τετέλεσται είναι η απάντηση σε αυτή την αγωνία: ό,τι έπρεπε να γίνει, έγινε. Η ανησυχία μπορεί να παύσει.
Μία λέξη. Δέκα γράμματα. Το βάρος της είναι ασύλληπτο , φέρει μέσα της την ολοκλήρωση ενός παμπάλαιου δημιουργήματος , τη λύτρωση ενός κόσμου, την ανατροπή του θανάτου, και το άνοιγμα μιας αιωνιότητας. Δεν είναι αποχαιρετισμός. Είναι ανακοίνωση. Δεν είναι ήττα. Είναι η δόξα του σκοπού που εκπληρώνεται.
A piece of my art : “Τετέλεσται»
(Μολύβι,60χ80)
Το έργο αυτό αποτελεί σπουδή πάνω σε λεπτομέρεια του συγκλονιστικού έργου « Die Kreuzigung, vom Isenheimer Altar/Η Σταύρωση, από τον Βωμό του Ιζενχάιμ, 1512-15»του Γερμανού αναγεννησιακού θρησκευτικού ζωγράφου Ματίας Γκρύνεβαλντ (Matthias Grünewald,1475 - 1528), που αγνόησε τον αναγεννησιακό κλασικισμό για να συνεχίσει στο 16ο αιώνα το ύφος της τέχνης της Κεντρικής Ευρώπης του ύστερου Μεσαίωνα.