Το «Chant de Linos» θεωρείται ένα από τρία σημαντικότερα έργα για φλάουτο και πιάνο-τα άλλα δύο,σύμφωνα με τους μουσικολόγους, θεωρούνται τo Syrinx του Debussy και το Le Merle Noir του Messiaen - που συνδυάζει ευρωπαϊκές και μη-ευρωπαϊκές μουσικές παραδόσεις, με δέκα ξεχωριστές ενότητες που εναλλάσσουν λυρικά και χορευτικά μέρη, αναδεικνύοντας τεχνικές προκλήσεις, όπως σύνθετες ρυθμικές μορφές και δυναμικές αντιθέσεις, και εκφράζοντας θέματα απώλειας και τελετουργίας στο μεταπολεμικό Παρίσι(19440. Αποτελεί πλέον βασικό έργο στο ρεπερτόριο του φλάουτου.Απαιτεί διεπιστημονική προσέγγιση (βιογραφία, πολιτισμικές επιρροές) για πλήρη κατανόηση.
Επιχειρώντας μια ανάλυση του έργου διαπιστώνουμε κατ’ αρχάς ότι ο εκτελεστής του έργου -ο φλαουτίστας- δεν «ερμηνεύει» απλώς, αλλά ενσαρκώνει τον ρόλο του θρηνωδού — του αοιδού που στέκεται ανάμεσα στους ζωντανούς και τους νεκρούς.Η ανάγνωση αυτή δεν είναι μουσικολογική, είναι δραματουργική, σχεδόν σκηνοθετική. Στηρίζεται στα γνωρίσματα του αρχαίου ελληνικού θρήνου: μοιρολόι , αναφώνηση , κώμος , επαναφορά.
Η αρχική, σχεδόν αυτοσχεδιαστική φράση λειτουργεί σαν προσήλωση.Ο φλαουτίστας εισέρχεται στον χώρο σαν ιερέας που ανοίγει μια τελετή.Η φωνή του φλάουτου δεν είναι «μουσική» αλλά κραυγή μνήμης.Ο ήχος πρέπει να έχει την ποιότητα του πρώτου αναστεναγμού.Η μουσική φράση δεν «ξεκινά»· αναδύεται, σαν να υπήρχε ήδη στον αέρα.Στον αρχαίο θρήνο, αυτό είναι το σημείο όπου η θρηνωδός «πιάνει τον τόνο»του πόνου.
Οι αργές, σκοτεινές φράσεις σε 5/4 θυμίζουν το λυγμικό μοτίβο των μοιρολογιών της Ηπείρου και της Μικράς Ασίας, αλλά και τις περιγραφές των αρχαίων θρήνων.Δραματουργικά:Ο φλαουτίστας αφηγείται ποιος ήταν ο Λίνος. Υπάρχει λυρισμός,υπάρχει συγκρατημένη οδύνη.Η αναπνοή γίνεται μέρος της αφήγησης ,σαν κομμένος λόγος.Η μελωδία λειτουργεί σαν επιτάφιος λόγος χωρίς λόγια.
Το έργο συνδέεται με τον αρχαίο ελληνικό θρήνο, η κεντρική φωνή είναι η θρηνωδός, η οποία με την ανθρώπινη φωνή της ανοίγει τον κύκλο του πένθους. Στο Chant de Linos, ο ρόλος αυτός μεταφέρεται στον φλαουτίστα, που δεν λειτουργεί ως εκτελεστής αλλά ως αοιδός. Η ανθρώπινη φωνή μεταστοιχειώνεται σε πνοή μέσα στο φλάουτο, και έτσι η αρχαία τελετουργική λειτουργία της φωνής βρίσκει μια σύγχρονη, οργανολογική μορφή.
Το λυγμικό μοτίβο των αρχαίων μοιρολογιών —οι επαναλαμβανόμενες, κυκλικές φράσεις που ανεβοκατεβαίνουν σαν αναστεναγμός— εμφανίζεται στο έργο του Jolivet ως κυκλική μελωδική κίνηση μέσα στο 5/4. Η επανάληψη δεν είναι διακοσμητική, λειτουργεί ως τελετουργική εμμονή, όπως ακριβώς στα παραδοσιακά μοιρολόγια, όπου ο πόνος δεν εξελίσσεται αλλά επαναλαμβάνεται μέχρι να γίνει μνήμη.
Η αρχαία ἀναφώνησις, η κραυγή που διακόπτει τον θρήνο, μεταγράφεται από τον Jolivet σε απότομες δυναμικές, σπασμένες φράσεις και άγρια άλματα. Η κραυγή της θρηνωδού γίνεται μοντερνιστική χειρονομία, μια μουσική έκρηξη που δεν περιγράφει την κραυγή αλλά την ενσαρκώνει.
Ο χορός, που στα αρχαία μοιρολόγια συχνά ακολουθεί την κραυγή με ανισομετρικά βήματα και διονυσιακή ένταση, εμφανίζεται στο Chant de Linos μέσα από το 7/8 και το ostinato. Ο Jolivet δεν μιμείται τον αρχαίο ρυθμό· τον μετατρέπει σε ρυθμική έκσταση, σε μια σύγχρονη μορφή διονυσιακού κώμου, όπου ο πόνος γίνεται κίνηση και η κίνηση γίνεται συλλογική ενέργεια.
Τέλος, η κυκλικότητα του αρχαίου θρήνου —η επιστροφή στο αρχικό υλικό χωρίς λύτρωση— βρίσκει το αντίστοιχό της στη δομή του έργου. Ο Jolivet επαναφέρει τα αρχικά θέματα, αλλά πιο σπασμένα, πιο κουρασμένα, σαν να έχει περάσει ο θρήνος μέσα από σώμα και μνήμη. Το έργο δεν κλείνει με κάθαρση, κλείνει με αποδοχή, όπως και ο αρχαίος θρήνος.
Έτσι, ο Jolivet δεν αντιγράφει τον αρχαίο θρήνο, τον μεταγράφει σε μια σύγχρονη γλώσσα, όπου η φωνή γίνεται πνοή, ο λυγμός γίνεται μελωδική καμπύλη, η κραυγή γίνεται ηχητική έκρηξη, ο χορός γίνεται ρυθμική έκσταση και η κυκλικότητα του πένθους γίνεται δραματουργική μορφή. Το Chant de Linos λειτουργεί ως μια τελετουργία μνήμης, όπου ο αρχαίος θρήνος αναβιώνει όχι ως αναπαράσταση αλλά ως βίωμα.
Αν διερευνήσουμε το Chant de Linos ,θα βρούμε πολλές ομοιότητες με το ηπειρώτικο μοιρολόϊ .Μια σύνδεση που δεν είναι απλώς μουσικολογική, είναι και ανθρωπολογική. Μιλάμε για δύο μορφές τέχνης που γεννήθηκαν για να υπηρετήσουν τον ίδιο σκοπό: να μετατρέψουν τον πόνο σε κοινότητα.
Ξέρουμε ότι στο Ηπειρώτικο μοιρολόι:Η φωνή είναι ωμή, γυμνή, χωρίς στολίδια.Ο/η θρηνωδός δεν τραγουδά, φωνάζει, μιλά, αναστενάζει.Η φωνή λειτουργεί ως φορέας μνήμης και όχι ως αισθητικό αντικείμενο.
Στο έργο του Jolivet:Το φλάουτο γίνεται ανθρώπινη φωνή χωρίς λόγια.Η πνοή, οι μικρομετακινήσεις, οι «σπασμένες» φράσεις μιμούνται την φωνητική σωματικότητα του μοιρολογιού.Ο φλαουτίστας δεν «ερμηνεύει» αλλά θρηνεί.
Ο Jolivet μεταγράφει την ανθρώπινη φωνή του ηπειρώτικου θρήνου σε πνοή-ήχο, διατηρώντας την ίδια τελετουργική λειτουργία.
Το Ηπειρώτικο μοιρολόι : Βασίζεται σε μικρές, επαναλαμβανόμενες φράσεις.Η μελωδία ανεβαίνει και πέφτει σαν αναστεναγμός.Η επανάληψη δεν είναι μουσική επιλογή· είναι τελετουργική εμμονή.
Στο έργο του Jolivet :Οι φράσεις σε 5/4 έχουν την ίδια λυγμική καμπύλη.Η μελωδία δεν εξελίσσεται· κυκλώνει, όπως στο μοιρολόι.Η επανάληψη λειτουργεί ως συσσώρευση συναισθήματος.
Η κυκλικότητα του ηπειρώτικου θρήνου γίνεται στο Jolivet μορφολογική αρχή.
Στο Ηπειρώτικο μοιρολόι :Η κραυγή είναι οργανικό μέρος του θρήνου.Δεν είναι μουσική,είναι σωματική έκρηξη.Συχνά σηματοδοτεί αλλαγή ενότητας ή κορύφωση.
Στον Jolivet:Οι απότομες δυναμικές, τα άλματα, τα σπασμένα μοτίβα λειτουργούν ως ηχητικές κραυγές.Η μουσική «σπάει» όπως σπάει η φωνή της θρηνωδού.Η αναφώνηση γίνεται μοντερνιστική χειρονομία.
Ο Jolivet δεν μιμείται την κραυγή, την μεταστοιχειώνει σε μουσικό γεγονός.
Στο Ηπειρώτικο μοιρολόι:Μετά τον θρήνο, συχνά ακολουθεί ρυθμική κίνηση, μια μορφή «χορευτικού» πένθους.Οι ρυθμοί είναι ανισομετρικοί, συχνά 7/8 ή 5/8.Ο πόνος γίνεται κίνηση.
Στον Jolivet :Το 7/8 του Chant de Linos είναι καθαρά διονυσιακό.Το ostinato λειτουργεί σαν ποδοβολητό.Η μουσική γίνεται χορός της κοινότητας, όχι ατομική έκφραση.
Ο Jolivet μεταγράφει τον ηπειρώτικο «χορευτικό θρήνο» σε ρυθμική έκσταση μοντερνισμού.
Τέλος στο Ηπειρώτικο μοιρολόι : Ο θρήνος δεν κλείνει με λύση.Επιστρέφει στο αρχικό μοτίβο, σαν κύκλος μνήμης.Η τελετή τελειώνει με αποδοχή, όχι κάθαρση.
Στον Jolivet :Επαναφέρει το αρχικό υλικό, αλλά πιο σπασμένο, πιο κουρασμένο.Η τελική φράση είναι γυμνή, σχεδόν άφωνη.Το έργο τελειώνει χωρίς λύτρωση.
Η κυκλικότητα του ηπειρώτικου θρήνου γίνεται στο Jolivet δραματουργική αρχή.
Το ηπειρώτικο μοιρολόι και το Chant de Linos μοιράζονται:τελετουργική λειτουργία, όχι απλώς μουσική,σωματικότητα (αναπνοή, φωνή, πνοή),κυκλικότητα αντί για γραμμική εξέλιξη,μετατροπή του πόνου σε κοινότητα,διονυσιακή διάσταση μέσα από τον ρυθμό,κραυγή ως δομικό στοιχείο,απουσία κάθαρσης.
Ο Jolivet δεν αντιγράφει το ηπειρώτικο μοιρολόι :Το αναγνωρίζει ως ζωντανό απόγονο του αρχαίου θρήνου και το μεταγράφει σε μια σύγχρονη γλώσσα που διατηρεί την ίδια ψυχική λειτουργία.
A piece of my art : “Ο Θρήνος του Φλαουτίστα”
(mixed media,60x90)
Το «Chant de Linos» παρουσιάζεται στο Σχόλιο 1