DE PROFUNDIS: ΜΑΥΡΟΙ ΚΥΚΝΟΙ , ΓΚΡΙΖΟΙ ΡΙΝΟΚΕΡΟΙ ...ΚΑΙ Ο ΜΟΝΑΧΙΚΟΣ ΜΠΕΡΑΝΖΕ. Του Σταμάτη Παγανόπουλου*

Ο όρος "Μαύρος Κύκνος",αν καί μας προϊδεάζει στο επίγραμμα ανώνυμου στην Παλατινή ανθολογία το : "λευκόν ιδείν κόρακα" ,αναφέρθηκε κατά πρώτον από τον Ρωμαίο σατιρικό ποιητή Γιουβενάλη (1ος αιων, μ.Χ ) για να υποδηλώσει την εικόνα της αγνής γυναίκας.Συχνά αντιπαρατίθεται ως ιδανικό σχήμα λόγου για όποιον θέλει να επιφέρει σοκ στο ακροατήριό του. («Και τι μας λες, ότι δεν μπορεί να βρεθεί μια άξια γυναίκα ανάμεσα στο πλήθος;...Ενα τόσο σπάνιο πτηνό πάνω στη γη όσο ένας μαύρος κύκνος -Rara avis in terris nigroque simillima cycno» ) . Οταν ,όμως, ο ολλανδός θαλασσοπόρος Βίλεμ ντε Φλάμινγκ ανακάλυψε πραγματικούς μαύρους κύκνους στη Δυτική Αυστραλία το 1696 ,ο Γιουβενάλης διαψεύτηκε - και αποδείχτηκε πανηγυρικά πόσο ανεδαφικό είναι να ονομάζεις "απίθανο" αυτό που δεν γνωρίζεις ,επιβραβεύοντας έτσι και τόν Αριστοτέλη, ο οποίος στην "Ποιητική" του έγραφε ότι : "ε ί ν α ι π ρο τ ι μ ό τ ε ρ ο τ ο π ι θ α ν ό π ο υ α π ο δ ε ι κ ν ύ ε τ α ι α δ ύ ν α τ ο α π ό το α π ί θ α ν ο , α λ λ ά δ υ ν α τ ό".
Στη σηµερινή παγκόσµια οικονοµική πραγματικότητα του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, µε τις "εταιρίες χωρίς σύνορα" ,τις αλλαγές στα πολιτικά "πιστεύω" , την εντατικοποίηση του ανταγωνισµού µε βάση την φιλοσοφία του "κερδίζω-χάνεις", τις ανατροπές των συνθηκών εργασίας και πρόνοιας, η εικόνα ενός µαύρου κύκνου έγινε σύµβολο για κάτι που µοιάζει αδύνατο, σπάνιο, αναπάντεχο, αλλά κατά κάποιο τρόπο συµβαίνει και φέρνει στον κόσµο τα πάνω κάτω.Ο Μαύρος Κύκνος περιγράφει την αδυναµία του ανθρώπου να προβλέψει κάποια ξαφνικά γεγονότα ή συµβάντα, που όµως είναι ικανά να προκαλέσουν µια δραµατική αλλαγή στην ιστορία.Η πανδημία του κορωνοιού που βρήκε την ανθρωπότητα απροετόιμαστη , όπως προηγούμενα η πτώση τού τείχους του Βερολίνου, η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου στους Διδύμους Πύργους, η κατάρρευση της Lehman Brothers, το πυρηνικό ατύχημα στο Τσέρνομπιλ και στη Φουκουσίμα , η "επανάσταση" στην αραβική βόρεια Αφρική ,τα Capital Controls στην Κύπρο και στην Ελλάδα,ο πόλεμος της Ουκρανίας κ.α., επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές.
Εχοντας πίσω του αυτήν την παράδοση ,έστω και αν ξαναζέστανε παλιές θεωρίες , έστω και αν σέρβιρε το φαινομενικά κοινότοπο με αμπαλάζ φιλοσοφίας (βλ. Καρλ Πόπερ) ,ο Λιβανέζος και Ελληνορθόδοξος Νίκολας Νασίμ Ταλέμπ* - κορυφαίος παγκοσμίως ειδικός στο Risk Management– κατάφερε να "κατοχυρώσει" τον όρο "Μαύρος Κύκνος" που σήμερα χρησιμοποιείται από τους αναλυτές της χρηματαγοράς ως τον πρόεδρο της Κίνας Σι Τζινπίνγκ. Με δυό λόγια μάς είπε ότι κανείς δεν πρέπει να αποκλείει σε μια οποιαδήποτε σειρά συνηθισμένων γεγονότων το απρόβλεπτο.Οι "ακραίες περιπτώσεις" ερμηνεύουν αυτό τον κόσμο στον ίδιο βαθμό που τον ερμηνεύει η "κανονικότητα" των φαινομένων. Νίκολας Νισσάμ Τάλεμπ :«Στην πλάνη του τυχαίου» (Κλειδάριθμος, 2004) και «Ο μαύρος κύκνος» (Φερενίκη, 2010).
Ειδικότερα, η θεωρία του "Μαύρου Κύκνου" συνιστά ένα απροσδόκητο γεγονός με τεράστιο αντίκτυπο, είτε αρνητικό είτε θετικό, που μπορεί να αλλάξει δραματικά τα δεδομένα. Υπάρχουν θετικοί "Μαύροι Κύκνοι" (ευκαιρίες) και αρνητικοί "Μαύροι Κύκνοι" (με καταστροφικές συνέπειες). Μια από τις ιδιότητες του "Μαύρου Κύκνου" είναι η ασυμμετρία στις συνέπειες , θετικές ή αρνητικές. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του "Μαύρου Κύκνου" είναι ο τεράστιος αντίκτυπος και οι πολύ σοβαρές συνέπειες που επιφέρει.
Παράλληλα μιά άλλη άποψη ήρθε να αντιπαρατεθεί στη θεωρία του Μαύρου Κύκνου : η θεωρία των "Γκρίζων Ρινόκερων" . Πρόκειται για απειλές που ενδεχομένως να κληθεί να αντιμετωπίσει ο κόσμος κατά τα επόμενα πέντε έως και πενήντα χρόνια , ενώ οι περισσότερες από αυτές δεν είναι "μαύροι κύκνοι", απρόβλεπτες δηλαδή ανατροπές, αλλά απειλές εξαιρετικά επικίνδυνες τις οποίες σχεδόν όλοι μπορούν να διακρίνουν στον ορίζοντα αλλά συνήθως τείνουν είτε να τις υποτιμούν είτε να στρουθοκαμηλίζουν. Πέρα από τις πανδημίες, υπάρχουν ακόμη πραγματικές απειλές που ανησυχούν ιδιαίτερα τους ειδικούς στην αξιολόγηση κινδύνων. Οι δημοσιογράφοι της πολιτικής επιθεώρησης Politico τις συνόψισαν στις εξής οκτώ : Ρατσισμός (σε ευρεία γεωγραφική κλίμακα) ,απώλεια της εμπιστοσύνης των πολιτών σε σημαντικούς θεσμούς, βιοασφάλεια (δηλ. οι πανδημίες, τα εργαστηριακά ατυχήματα/δυστυχήματα, οι τρομοκρατικές επιθέσεις με βιολογικά μέσα και ο βιολογικός πόλεμος ) , τεχνολογική διατάραξη των τεχνολογικών συστημάτων (π.χ.internet,hackerism) , πυρηνικά ό π λ α ( κίνδυνος από "ακούσιους πολέμους"), κλιματική αλλαγή ,ανακατανομή της παγκόσμιας ισχύος-της οποίας είμαστε ήδη μάρτυρες- ,και τέλος ,το ά γ ν ω σ τ ο.
Αν προσθέσουμε σ' αυτά "τα καθ 'ημάς ": τη "σκλαβιά" των μνημονίων , που δεν πρέπει να ξεχνάμε , το άγος του δημόσιου χρέους,την πολιτική πόλωση ,τo λαϊκισμό, το μεταναστευτικό, την υπογεννητικότητα , το πόσο θα αντέξουν τα συστήματα Υγείας,την ακρίβεια, το πόσο θα επηρεαστεί η οικονομία από κάποια απρόβλεπτα γεγονότα ντόπια ή ξένα και ,τέλος, το μίγμα εικασιών και εκτιμήσεων σχετικά με το τι θα γίνει τελικά με την γείτονα, μένει κανείς ενεός όταν φαντάζεται τι άλλο μας περιμένει στη γωνία.Ας αγνοήσουμε προς στιγμή το γεγεγονός της έλλειψης ηγέτη ή ηγετών που θα εμνεύσουν τους πολίτες σ' ένα νέο όραμα για τη χώρα μας ,επειδή το φαινόμενο είναι ευρωπαϊκό .Ποιόν αλήθεια θα μπορούσε να εμνεύσει η φον ντερ Λάιεν ή η κα Κάλας;
Από κοντά με τούς Μαύρους Κύκνους και τους Γκρίζους Ρινόκερους έρχονται όλοι όσοι κάνουν τη ζωή μας δυσκολότερη, τζογάροντας τα όνειρά μας σε ένα οικονομικό παζάρι για λίγους χωρίς να φοβούνται το σκύλο που γαβγίζει(Ορα αγροτική κινητοποίηση). Χθες είχες δύο σήμερα ένα και αύριο ίσως τίποτα. Όσο αφελής και να έχει υπάρξει ο καθένας μας στο ψέμα τώρα απλά δεν αντέχει άλλη υποκρισία και νιώθει άρρωστος από αυτή την προπαγανδιστική καθημερινότητα. Τώρα τα ψέματα έγιναν τόσο αναγκαία και φανερά που πηδάνε στο κενό από μόνα τους. Η ατιμωρησία έγινε σύμβολο για ξεπουλημένες ψυχές .Είναι πολλά που σε οργίζουν και σε κάνουν να χάνεις τη ροή της σκέψης σου.   

Η εξέλιξή των ΜΜΕ δημιούργησε μια νέα τάξη που με τη σειρά της οδήγησε στην δημιουργία μιας νέας δημόσιας σφαίρας και μια νέας κοινής γνώμης ,η οποία συχνά δημοσκοπείται. Με την σταδιακή εξέλιξή τους τα μέσα μετατράπηκαν σε παράγοντες με δική τους δύναμη με συνέπεια να έχει δημιουργηθεί μια νέα μορφή κοινού όπου η πραγματικότητα πού βιώνει καθορίζεται σχεδόν αποκλειστικά από ό,τι τα μέσα αυτά προβάλουν. Ηδη ζούμε στην κοινωνία των δικτύων, η οποία χαρακτηρίζεται από μια τάση υποτίμησης των ορίων μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου. Στην εποχή όπου όλοι καταιγίζονται από την πληροφορία και η δημόσια σφαίρα έχει μετατραπεί από χώρο κοινωνικής συναναστροφής και δράσης, σε έναν αχανή τόπο δημοσιεύσεων, ο καθένας εν τέλει στρέφεται στον εαυτό του. Δεν συζητείται άδικα το ζήτημα του σφοδρού ατομικισμού. Η νέα γενιά έχει χαρακτηριστεί ως η γενιά του Facebook ,του Twitter , του Instagram κ.α., όπου τα πάντα δημοσιοποιούνται. Συλλέγουμε μυριάδες πληροφορίες μέσα σε δευτερόλεπτα. Πολλοί υποστηρίζουν πως πλέον μας λείπει η κρίση του να μπορούμε να διαχωρίζουμε τις πληροφορίες αυτές σε χρήσιμες και άχρηστες και σε δεύτερο στάδιο σε αληθείς και μη αληθείς. Ίσως αυτή να είναι μια πραγματικότητα. Ίσως η έλειψη παιδείας και κριτικού πνεύματος να μας αποχαυνώνει σταθερά και όχι τόσο αργά.Στη μέση μιας κρίσης, πού όντως διανύουμε ,αν και δεν είναι ορατή στους πολλούς -αναρωτιέται κανείς σε τι σκαρί ταξιδεύει. Δε βλέπει στεριά, αλλά ο καπετάνιος μας μάς διαβεβαιώνει ότι άπλετη στεριά είναι στον ορίζοντα. Τυφλός αυτός, φτωχοί εμείς ελπίζουμε και τραβάμε κουπί. Όμως ,όποιος έχει μάτια βλέπει ,όποιος έχει αυτιά ακούει .
Αναπολώ τις σκέψεις που έκανα , όταν - φοιτητής- παρακολούθησα τον "Ρινόκερο" του Ιονέσκο στο Θέατρο Τέχνης (με συμμετοχή ιερών τεράτων της τέχνης απ 'όσο θυμάμαι : Λαζάνη, Χατζημάρκου, Λυμπεροπούλου, Γ, Μιχαλακόπουλο , Μοσχίδη, Καλογήρου , Ουδινότη , Προύσαλη, Καπελλαρή, Ψαρρά κ.α. και μουσική Θεόδωρου Αντωνίου).Ενα έργο που διερευνά τα ζητήματα του κομφορμισμού, του πολιτισμού, των μαζικών κινημάτων, της φιλοσοφίας και της ηθικής. Σκέψεις γιά την ανάγκη αντιπαράθεσης σε κάθε μαζική υστερία, σε κάθε επιδημία που καλύπτεται κάτω από τον μανδύα της λογικής και των ιδεών, και αποκάλυψης των κοινωνικών ασθενειών που με άλλοθι τις ιδεολογίες μεταμορφώνουν τον άνθρωπο σε επιθετικό ζώο, που τον αποκτηνώνουν και ύστερα τον εγκαταλείπουν σκλάβο του "Χ" συστήματος.
Τώρα,ύστερα απο δεκαετίες, ανακαλώ στη μνήμη μου τα λόγια του μοναχικού Μπερανζέ ,του κεντρικού χαρακτήρα του έργου του Ιονέσκο- του μόνου άνθρωπου που δεν υποκύπτει στη μαζική μεταμόρφωση -πού τότε τον θεωρήσαμε παράλογο : "Στην πορεία της ζωής μου πάντα μου έκανε μεγάλη εντύπωση αυτό που θα μπορούσε κανείς να ονομάσει ρεύμα της κοινής γνώμης. Είχα μείνει κατάπληκτος με την αστραπιαία εξάπλωσή του.Οι άνθρωποι αφήνουν ξαφνικά τον εαυτό τους να κατακτηθεί από ένα καινούργιο δόγμα, ένα κοινωνικό ρεύμα, έναν φανατικό τρόπο σκέψης. Σε τέτοιες στιγμές γινόμαστε μάρτυρες μιας αληθινής πνευματικής μεταβολής.Δεν ξέρω αν το έχετε προσέξει, μα όταν οι άνθρωποι δεν συμφωνούν με τη γνώμη σας, όταν δεν μπορείτε πια να γίνετε κατανοητός στους άλλους, έχετε την εντύπωση πως αντιμετωπίζετε τέρατα-ρινόκερους για παράδειγμα.Διαθέτουν ένα μίγμα ειλικρίνειας και θηριωδίας που τους επιτρέπει να σας σκοτώσουν με ήσυχη τη συνείδηση. Κι η ιστορία μας έχει αποδείξει τα τελευταία χρόνια ότι οι άνθρωποι που μεταμορφώνονται έτσι, όχι μόνο μοιάζουν με ρινόκερους, αλλά πραγματικά γίνονται ρινόκεροι".
Πολλοί σκεπτόμενοι άνθρωποι μας λένε ότι χρειαζόμαστε ένα νέο προσανατολισμό , μια διαδικασία μεταμόρφωσης , για να νιώσουμε δυνατοί με τις δικές μας σκέψεις , και όχι μ' αυτές που μας σερβίρουν τα ΜΜΕ ,η εξουσία και η παγκόσμια οικονομική διακυβέρνηση .Είναι επιταγή των καιρών που διανύουμε να καθορίσουμε εξ αρχής την δημόσια σφαίρα που μας περιβάλει ακόμα κι αν αυτό δεν είναι στο χέρι μας. Να πάψει να θεωρείται πως "σκέφτεται σωστά" ο λαός όταν ακολουθεί τυφλά την βούληση τις πολιτικής -καί της οικονομικής -ελίτ, η οποία τώρα βρίσκεται διάχυτη στα ΜΜΕ και στο διαδίκτυο. Είναι υποχρέωση, πιστεύω , της νέας γενιάς να βρεί έναν τρόπο να φιλτράρει τελικά την προπαγάνδα που δημιουργεί τον ψευδαισθησιακό μας κόσμο.Με καθαρό μυαλό ας κλείσουμε την τηλεόραση , ας αγνοήσουμε μίσθαρνους κοντυλοφόρους . Ας νιώσουμε δυνατοί. Όχι μέσα από την ατομικότητά μας, αλλά μέσα από την ενότητα όλων όσων πραγματικά αγαπάνε την πατρίδα με έργα καί -σιωπηλά προσηλωμένοι σ' ένα καλύτερο αύριο - απεργάζονται μέσα από τον "ιδρώτα" της επίμοχθης εργασίας τους την αλλαγή υπακούοντας στην εσωτερική τους φωνή που τους λέει : Σκέψου, δες ,κρίνε, διάβασε, ψάξε, αμφισβήτησε.
Εν κατακλείδι ,"ψυχραιμία παιδιά"!!!Αγάντα πλώρα πρίμα ,που λέμε και στη Ζάκυνθο.Καί μια και αναφέραμε το νησί του Σολωμού ας θυμηθούμε τί μας λέει:
144.
»Η Διχόνοια που βαστάειένα σκήπτρο η δολερή·
καθενός χαμογελάει,πάρ’ το, λέγοντας, και συ.
145.
»Κειο το σκήπτρο που σας δείχνει
έχει αλήθεια ωραία θωριά·
μην το πιάστε, γιατί ρίχνει
εισέ δάκρυα θλιβερά.
146.
»Από στόμα οπού φθονάει,
παλικάρια, ας μην ’πωθεί,
πως το χέρι σας κτυπάει
του αδελφού την κεφαλή.
147.
»Μην ειπούν στο στοχασμό τους
τα ξένα έθνη αληθινά:
Εάν μισούνται ανάμεσό τους

δεν τους πρέπει ελευθεριά.